शेतकरी मित्रांनो, पिकाला महागडी खते देऊनही अपेक्षेप्रमाणे उत्पन्न मिळत नाहीये का? खतांचा खर्च वाढतोय पण रिझल्ट शून्य मिळतोय? याचे मुख्य कारण म्हणजे जमिनीत नक्की कोणत्या अन्नद्रव्यांची कमतरता आहे, हे आपल्याला माहीत नसणे. आपण आजारी पडल्यावर डॉक्टर जसे आधी रक्ताची तपासणी करतात आणि मगच औषध देतात, अगदी तसेच आपल्या जमिनीचे आहे. म्हणूनच ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या विशेष लेखात आपण ‘शेतातील माती परीक्षण कसे करावे’ (Soil Testing) याची अगदी सोप्या आणि आपल्या रोजच्या व्यवहारातील भाषेत संपूर्ण माहिती पाहणार आहोत. हा लेख सविस्तर वाचल्यावर तुमचा खतांवरील हजारो रुपयांचा खर्च नक्की वाचेल आणि उत्पादनातही भरघोस वाढ होईल!
1. माती परीक्षण (Soil Testing) म्हणजे नक्की काय?
शेतातील माती परीक्षण कसे करावे हे जाणून घेण्यापूर्वी, माती परीक्षण म्हणजे काय हे समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. माती परीक्षण (Mati Parikshan) म्हणजे शेतातील मातीचा एक छोटा नमुना (Soil Sample) घेऊन प्रयोगशाळेत (Laboratory) त्याची शास्त्रीय तपासणी करणे.
या तपासणीतून आपल्या जमिनीचा प्रकार, जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon), जमिनीचा सामू (Soil pH), तसेच जमिनीत नत्र (Nitrogen), स्फुरद (Phosphorus), पालाश (Potassium) आणि इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) किती प्रमाणात उपलब्ध आहेत, याची अचूक माहिती मिळते. थोडक्यात सांगायचे तर, आपल्या शेताच्या ‘आरोग्याची कुंडली’ म्हणजेच माती परीक्षण होय.
2. आधुनिक शेतीमध्ये माती परीक्षण का गरजेचे आहे? (Top Benefits)
अनेक शेतकरी बांधव वर्षानुवर्षे अंदाजाने खते टाकतात. शेजाऱ्याने दोन गोण्या युरिया टाकला, म्हणून आपणही टाकायचा, ही पद्धत आता सोडून द्यावी लागेल. Mati Parikshan करण्याचे खालील मोठे फायदे आहेत:
2.1 पैशांची बचत आणि खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management)
जर तुमच्या जमिनीत आधीच भरपूर प्रमाणात पालाश (Potassium) उपलब्ध असेल, आणि तरीही तुम्ही बाजारातून महागडे पालाश आणून शेतात टाकत असाल, तर हा थेट पैशांचा अपव्यय आहे. माती परीक्षणामुळे (Soil Testing) जमिनीत ज्या घटकाची कमतरता आहे, तेवढेच खत देण्याचे नियोजन (Fertilizer Management) करता येते, ज्यामुळे खतांवरील ५०% पर्यंत खर्च वाचू शकतो.
2.2 जमिनीचा पोत सुधारणे (Improving Soil Texture)
सतत रासायनिक खतांचा अतिवापर केल्यामुळे आपली काळी आई कडक आणि नापीक होत चालली आहे. जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) कमी होत आहे. माती परीक्षण अहवालानुसार (Soil Test Report) योग्य तीच खते आणि सेंद्रिय खतांचा वापर केल्यास जमिनीचा पोत सुधारण्यास (Improving Soil Texture) मोठी मदत होते.
2.3 पिकांच्या उत्पादनात (Crop Yield) हमखास वाढ
पिकाला नेमके काय हवे आहे, हे ओळखून जेव्हा आपण अन्नद्रव्ये पुरवतो, तेव्हा पिकाची वाढ जोमदार होते. पिकांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते आणि साहजिकच उत्पादनात (Crop Yield) २५ ते ३० टक्क्यांनी हमखास वाढ होते.
3. मातीचा नमुना (Soil Sample) घेण्याची योग्य वेळ कोणती?
शेतातील माती परीक्षण कसे करावे या प्रक्रियेतील पहिली पायरी म्हणजे योग्य वेळ निवडणे.
- उन्हाळा (Summer Season): एप्रिल ते मे महिन्यांत जेव्हा शेत रिकामे असते, तेव्हा मातीचा नमुना घेणे सर्वात उत्तम मानले जाते.
- पीक काढणीनंतर (After Harvesting): रब्बी किंवा खरीप हंगामातील पीक काढल्यानंतर जमीन रिकामी असताना मातीचा नमुना (Soil Sample) घ्यावा.
- शेतात रासायनिक खत किंवा शेणखत टाकल्यानंतर लगेच माती परीक्षण करू नये. खत टाकल्यानंतर किमान अडीच ते तीन महिन्यांचे अंतर असावे.
4. मातीचा नमुना कसा घ्यावा? (Step-by-Step Soil Sampling Guide)
अनेक शेतकरी माती गोळा करताना चुका करतात, ज्यामुळे रिपोर्ट चुकीचा येतो. घरबसल्या मातीचा नमुना कसा घ्यावा, याची शास्त्रशुद्ध पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:
4.1 आवश्यक साहित्य (Required Tools for sampling)
- स्वच्छ टिकाव, कुदळ किंवा फावडे.
- खुरपे किंवा लाकडी खुंटी.
- स्वच्छ घमेले किंवा प्लास्टिकची बादली (ज्यामध्ये खतांचा अंश नसावा).
- स्वच्छ कापडी किंवा प्लास्टिकची पिशवी.
4.2 शेतातील योग्य जागांची निवड (Selection of Spots)
संपूर्ण शेतातून एकसारखी माती गोळा करण्यासाठी ‘झिग-झॅग’ (Zig-zag) पद्धतीने ८ ते १० वेगवेगळ्या जागा निश्चित करा.
काळजी घ्या: बांधाच्या जवळची, झाडाखालची, खताच्या ढिगाऱ्याजवळील, किंवा पाणी साचणाऱ्या ठिकाणची माती घेऊ नये.
4.3 ‘V’ आकाराचा खड्डा कसा घ्यावा? (V-Shape Cut Method)
निवडलेल्या जागेवरील पालापाचोळा आणि काडीकचरा बाजूला करा. कुदळीच्या साहाय्याने इंग्रजी ‘V’ (व्ही) आकाराचा खड्डा खोदा.
- किती खोल खड्डा घ्यावा? खालील तक्त्यानुसार पिकाच्या प्रकारानुसार खड्ड्याची खोली असावी.
| पिकाचा प्रकार (Crop Type) | मातीचा नमुना घेण्याची खोली (Depth in cm) |
| तृणधान्ये व भाजीपाला (कमी मुळांची पिके) | १५ ते २० सेंटीमीटर (15-20 cm) |
| ऊस, कापूस, केळी (खोल मुळांची पिके) | २५ ते ३० सेंटीमीटर (25-30 cm) |
| फळबागा (उदा. आंबा, डाळिंब) | ३०, ६०, आणि ९० सेंटीमीटर (३ टप्प्यांत) |
खड्डा घेतल्यानंतर खड्ड्याच्या एका बाजूने वरून खालपर्यंत खुरप्याने साधारण १ इंच जाडीचा मातीचा थर कापा आणि तो घमेल्यात गोळा करा. याच पद्धतीने शेतातील ८-१० ठिकाणांहून माती गोळा करा.
4.4 माती गोळा करणे आणि मिक्स करणे (Proper Mixing)
सर्व ठिकाणांहून आणलेली माती एका स्वच्छ पोत्यावर किंवा प्लास्टिक कागदावर एकत्र करा. त्यातील दगड, काड्या, मुळ्या वेचून बाजूला करा. सर्व माती हाताने चांगली एकजीव (Proper Mixing) करून घ्या.
4.5 क्वार्टरिंग पद्धत (Quartering Method – अर्धा किलो माती कशी वेगळी करावी?)
घमेल्यातील सर्व मातीचा (उदा. ५ किलो माती) एक गोल ढिगारा करा.
१. या ढिगाऱ्याचे बोटाने अधिक (+) च्या आकारासारखे चार समान भाग करा.
२. यातील समोरासमोरील दोन भाग फेकून द्या आणि उरलेले दोन भाग एकत्र करा.
३. पुन्हा या उरलेल्या मातीचा ढिगारा करा, त्याचे ४ भाग करा आणि समोरासमोरील २ भाग फेकून द्या.
४. ही प्रक्रिया (Quartering Method) तोपर्यंत करा जोपर्यंत फक्त अर्धा किलो (५०० ग्रॅम) माती शिल्लक राहत नाही. ही अर्धा किलो माती म्हणजेच आपला अंतिम मातीचा नमुना (Soil Sample) होय.
5. मातीचा नमुना घेताना कोणती काळजी घ्यावी? (Important Precautions)
शेतातील माती परीक्षण कसे करावे हे शिकताना काही चुका टाळणे आवश्यक आहे:
- ज्या घमेल्यात किंवा पिशवीत तुम्ही माती गोळा करणार आहात, त्यात पूर्वी खते ठेवलेली नसावीत.
- माती ओली (Wet Soil) असल्यास ती उन्हात न सुकवता, सावलीत कागदावर पसरवून सुकवावी.
- शेतात जर दोन वेगवेगळ्या रंगांची (उदा. लाल आणि काळी) किंवा वेगवेगळ्या उताराची जमीन असेल, तर दोन्ही ठिकाणचे मातीचे नमुने वेगळे घ्यावेत, ते एकत्र मिसळू नयेत.
6. फळबागांसाठी (Orchards) माती परीक्षण कसे करावे?
फळबागांची मुळे जमिनीत खोलवर जातात, त्यामुळे फळबागांसाठी Mati Parikshan करण्याची पद्धत थोडी वेगळी आहे.
6.1 नवीन फळबाग लागवड (New Plantation)
नवीन फळबाग लावायची असल्यास, निवडलेल्या जागेवर मध्यभागी १ मीटर रुंद आणि १ मीटर खोल खड्डा (Profile pit) घ्या. या खड्ड्याच्या एका भिंतीवरून ३० सेमी, ६० सेमी आणि ९० सेमी अशा तीन वेगवेगळ्या खोल्यांवरून मातीचे वेगवेगळे नमुने घ्या. हे तिन्ही नमुने वेगवेगळ्या पिशव्यांमध्ये प्रयोगशाळेत पाठवा.
6.2 जुनी फळबाग (Existing Orchard)
उभ्या फळबागेत नमुना घेताना झाडाच्या बुंध्यापासून थोडे दूर (जिथे झाडाची सावली पडते त्या घेरात) खड्डा घेऊन माती गोळा करावी.
7. मातीचा नमुना प्रयोगशाळेत (Soil Testing Lab) कसा पाठवावा?
7.1 पिशवीवर कोणती माहिती लिहावी? (Labeling the Bag)
अर्धा किलो माती स्वच्छ कापडी किंवा जाड प्लास्टिकच्या पिशवीत भरा. पिशवीत एक कागद टाका आणि त्यावर खालील माहिती (Information label) पेनाने स्पष्ट अक्षरात लिहा:
- शेतकऱ्याचे संपूर्ण नाव:
- पत्ता (गाव, तालुका, जिल्हा):
- गट क्रमांक / सर्व्हे नंबर:
- बागायती की जिरायती जमीन:
- मागील हंगामात घेतलेले पीक:
- पुढील हंगामात घ्यावयाचे पीक:
- नमुना घेतल्याची तारीख:
- मोबाईल नंबर:
7.2 महाराष्ट्रातील प्रमुख माती परीक्षण प्रयोगशाळा (List of KVKs & Labs)
तुम्ही तुमचा नमुना खालीलपैकी कोणत्याही शासकीय किंवा मान्यताप्राप्त खाजगी प्रयोगशाळेत (Soil Testing Lab) देऊ शकता:
| प्रयोगशाळेचा प्रकार | ठिकाण / संपर्क |
| कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) | महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्ह्यात एक KVK उपलब्ध आहे (उदा. KVK बारामती, KVK राहुरी). |
| तालुका कृषी अधिकारी कार्यालय | पंचायत समिती स्तरावरील कृषी कार्यालय. |
| कृषी विद्यापीठे | उदा. महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (राहुरी), डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (अकोला). |
| खाजगी प्रयोगशाळा | शासनाची मान्यता (NABL Accredited) असलेल्या खाजगी लॅब. |
8. माती परीक्षण अहवाल (Soil Test Report) कसा वाचावा? (सर्वात महत्त्वाचा भाग)
माती तपासणीला दिल्यानंतर १० ते १५ दिवसांत तुम्हाला माती परीक्षण अहवाल (Soil Test Report) मिळतो. पण तो रिपोर्ट वाचायचा कसा? सर्वसामान्य शेतकऱ्याला हा रिपोर्ट समजणे थोडे अवघड जाते. चला, आपण अगदी सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
8.1 जमिनीचा सामू (pH Level) आणि त्याचे महत्त्व
सामू (pH) म्हणजे मातीचा आम्ल-विम्ल निर्देशांक. आपल्या जमिनीचा सामू किती आहे, यावर पिकाला खते लागू पडतात की नाही हे ठरते.
| जमिनीचा सामू (Soil pH Value) | जमिनीचा प्रकार व परिणाम |
| ६.५ पेक्षा कमी | आम्लयुक्त जमीन (Acidic Soil) – येथे चुन्याचा वापर करावा लागतो. |
| ६.५ ते ७.५ | उदासीन (Neutral) – ही अत्यंत उत्तम आणि सुपीक जमीन मानली जाते. |
| ७.५ ते ८.५ | विम्लयुक्त जमीन (Alkaline Soil) – सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवावा. |
| ८.५ पेक्षा जास्त | चोपण/क्षारपड जमीन (Saline Soil) – जिप्सम (Gypsum) चा वापर करावा. |
8.2 सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon – OC)
सेंद्रिय कर्ब म्हणजे जमिनीचा जीव! जमिनीत सेंद्रिय कर्ब किती आहे, यावर जमिनीची सुपीकता अवलंबून असते.
- ०.४०% पेक्षा कमी: अत्यंत कमी (शेणखत, हिरवळीची खते मोठ्या प्रमाणात वापरणे आवश्यक).
- ०.४०% ते ०.६०%: मध्यम (सुधारणेला वाव आहे).
- ०.६०% पेक्षा जास्त: उत्तम (जमीन अत्यंत सुपीक आहे).
8.3 N-P-K (नत्र, स्फुरद, पालाश) प्रमाण कसे समजून घ्यावे?
तुमच्या अहवालात या तीनही प्रमुख अन्नद्रव्यांचे प्रमाण ‘कमी’, ‘मध्यम’ किंवा ‘जास्त’ असे दिलेले असते.
- नत्र (Nitrogen – N): हे पानांच्या आणि पिकाच्या वाढीसाठी आवश्यक असते. (युरियामधून मिळते).
- स्फुरद (Phosphorus – P): मुळांच्या वाढीसाठी आणि फळधारणेसाठी. (डीएपी किंवा सिंगल सुपर फॉस्फेट).
- पालाश (Potassium – K): पिकाची रोगप्रतिकारशक्ती आणि फळांची चव/आकार वाढवण्यासाठी. (म्युरेट ऑफ पोटॅश).नियम असा आहे की, जे अन्नद्रव्य रिपोर्टमध्ये ‘कमी’ दाखवले आहे, त्याचा डोस वाढवावा आणि जे ‘जास्त’ दाखवले आहे, त्याचा डोस कमी करावा किंवा टाळू नये.
8.4 सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients)
आजकाल जमिनीमध्ये झिंक (Zinc), लोह (Iron), बोरॉन (Boron), आणि तांबे (Copper) यांची मोठी कमतरता जाणवते. माती परीक्षणामुळे (Soil testing in marathi) या सूक्ष्म घटकांची कमतरता समजते. जर रिपोर्टमध्ये लोहाची कमतरता असेल, तर पिकांवर पिवळेपणा दिसतो, अशा वेळी फेरस सल्फेट फवारणी करणे आवश्यक असते.
9. भारत सरकारची मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card Scheme) म्हणजे काय?
शेतकऱ्यांना त्यांच्या जमिनीची अचूक माहिती मिळावी म्हणून केंद्र सरकारने मृदा आरोग्य पत्रिका योजना (Soil Health Card Scheme) सुरू केली आहे.
तुम्ही जेव्हा शासकीय लॅबमध्ये मातीचा नमुना देता, तेव्हा तुम्हाला एटीएम कार्डसारखे एक ‘सॉईल हेल्थ कार्ड’ दिले जाते. या कार्डमध्ये तुमच्या जमिनीतील १२ मुख्य आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची माहिती असते. तसेच, तुम्ही पुढील हंगामात जे पीक घेणार आहात (उदा. सोयाबीन किंवा कापूस), त्या पिकासाठी किती किलो खत टाकावे, याची सविस्तर शिफारस (Recommendation) या कार्डवर केलेली असते. तुम्ही soilhealth.dac.gov.in या वेबसाईटवर जाऊनही तुमचे कार्ड डाउनलोड करू शकता.
10. घरच्या घरी माती परीक्षण (DIY Soil Testing Kit) शक्य आहे का?
होय, आजकाल बाजारात काही DIY Soil Testing Kits (घरगुती माती परीक्षण संच) उपलब्ध आहेत. या किटमध्ये काही रसायने आणि रंगांचे तक्ते (Color charts) असतात. तुम्ही शेतातील माती आणि पाणी या रसायनांमध्ये मिसळल्यास, पाण्याचा रंग बदलतो. तो रंग तक्त्याशी जुळवून तुम्ही जमिनीचा सामू (pH) आणि N-P-K चा साधारण अंदाज घेऊ शकता.
मात्र, हे किट्स फक्त प्राथमिक अंदाजासाठी असतात. १००% अचूक आणि सविस्तर माहितीसाठी शेतातील माती परीक्षण कसे करावे या शास्त्रीय पद्धतीने नमुना काढून तो मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेतच (Lab) पाठवणे सर्वात उत्तम पर्याय आहे.
11. महत्त्वाची सूचना (Disclaimer)
शेतकरी मित्रांनो, वरील लेखात ‘शेतातील माती परीक्षण कसे करावे’ आणि अहवाल कसा वाचावा, याबद्दलची सविस्तर माहिती तज्ञांच्या सल्ल्यावर आणि कृषी विज्ञान केंद्रांच्या मानकांवर आधारित आहे. तरीही, तुमच्या शेताचा माती परीक्षण रिपोर्ट (Mati Parikshan Report) आल्यानंतर, खतांचा अंतिम डोस ठरवताना तुमच्या भागातील स्थानिक कृषी अधिकारी (Agriculture Officer) किंवा KVK मधील तज्ञांचा सल्ला नक्की घ्या. भौगोलिक परिस्थितीनुसार खतांच्या शिफारशी बदलू शकतात.
युरिया आणि डीएपी खतांचा अचूक वापर (2026) : पिकांच्या भरघोस उत्पादनाचे रहस्य
12. निष्कर्ष आणि तुमच्यासाठी एक खास कृती (Conclusion & Call to Action)
शेतकरी मित्रांनो, शेती हा आता फक्त व्यवसाय राहिलेला नसून ते एक शास्त्र बनले आहे. ‘शेतातील माती परीक्षण कसे करावे’ (Soil Testing) हे केवळ माहितीपुरते मर्यादित न ठेवता, ती प्रत्यक्ष कृतीत आणण्याची वेळ आली आहे. जमिनीचे योग्य आरोग्य असेल, तरच ती आपल्याला भरघोस उत्पादन देईल. खतांवर आंधळेपणाने खर्च करण्यापेक्षा, माती परीक्षण करून गरजेपुरतेच खत द्या. यामुळे तुमचे हजारो रुपये वाचतील आणि जमिनीची सुपीकताही टिकून राहील.
आम्हाला आशा आहे की, ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ या तुमच्या आवडत्या प्लॅटफॉर्मवरील हा सविस्तर लेख तुम्हाला नक्कीच फायदेशीर ठरला असेल.
तुमच्यासाठी एक छोटी कृती
तुम्ही तुमच्या शेताचे माती परीक्षण शेवटचे कधी केले होते? किंवा माती परीक्षण करताना तुम्हाला कोणती अडचण येते? आम्हाला खाली कॉमेंट (Comment) करून नक्की सांगा. तसेच, ही अत्यंत महत्त्वाची माहिती तुमच्या गावातील शेतकरी व्हॉट्सॲप ग्रुपवर (WhatsApp Group) शेअर करायला विसरू नका, जेणेकरून आपल्या सर्व शेतकरी बांधवांचा फायदा होईल!
धन्यवाद..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
13. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs on Soil Testing in Marathi)
Q1: माती परीक्षण साधारणपणे किती वर्षांनी करावे?
उत्तर: शेतातील माती परीक्षण (Mati Parikshan) दर २ ते ३ वर्षांनी एकदा करणे अत्यंत आवश्यक असते. तसेच, जर तुम्ही तुमच्या नेहमीच्या पीक पद्धतीत मोठा बदल करत असाल (उदा. भाजीपाल्याऐवजी फळबाग लावत असाल), तर लागवडीपूर्वी जमिनीची तपासणी नक्की करावी.
Q2: मातीचा नमुना तपासणीसाठी कुठे द्यावा आणि कसा शोधावा?
उत्तर: तुम्ही तुमच्या जिल्ह्यातील कृषी विज्ञान केंद्र (KVK), जिल्हा मृदा चाचणी प्रयोगशाळा, पंचायत समितीतील कृषी विभाग किंवा NABL मान्यताप्राप्त खाजगी प्रयोगशाळेत मातीचा नमुना देऊ शकता. ‘माती परीक्षण प्रयोगशाळा महाराष्ट्र यादी’ तुम्ही शासनाच्या कृषी विभागाच्या वेबसाईटवर पाहू शकता.
Q3: माती परीक्षणासाठी किती खर्च येतो? (Cost of Soil Testing)
उत्तर: सरकारी प्रयोगशाळेत किंवा कृषी विज्ञान केंद्रात (KVK) माती परीक्षण अत्यंत अल्प दरात, साधारणपणे ३५ ते ५० रुपये प्रति नमुना या दराने केले जाते. जर तुम्ही खाजगी लॅबमध्ये तपासणी केली, तर हा खर्च २०० ते ५०० रुपयांपर्यंत (अन्नद्रव्यांच्या तपासणीनुसार) असू शकतो.
Q4: शेतात खत टाकल्यावर लगेच माती परीक्षण करता येते का?
उत्तर: अजिबात नाही. शेतात रासायनिक खते (Chemical Fertilizers) किंवा शेणखत टाकले असेल, तर लगेच मातीचा नमुना घेऊ नये. खतांचा प्रभाव जमिनीत टिकून राहतो, त्यामुळे रिपोर्ट चुकीचा येऊ शकतो. खत टाकल्यानंतर किमान अडीच ते तीन महिन्यांनीच मातीचा नमुना घ्यावा.
Q5: तपासणीसाठी पाठवायच्या मातीचे वजन किती असावे?
उत्तर: संपूर्ण शेतातून वेगवेगळ्या ठिकाणांहून गोळा केलेली, चांगली मिक्स केलेली आणि ‘क्वार्टरिंग पद्धती’ने (Quartering Method) वेगळी केलेली सुमारे ५०० ग्रॅम (अर्धा किलो) माती प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पुरेशी असते.
Q6: सुपीक जमिनीचा सामू (Soil pH Level) किती असणे योग्य आहे?
उत्तर: पिकांच्या उत्तम आणि निरोगी वाढीसाठी जमिनीचा सामू (pH Level) ६.५ ते ७.५ च्या दरम्यान असणे सर्वात आदर्श आणि सुपीक मानले जाते. या सामूवर पिकांना जमिनीत असलेली सर्व अन्नद्रव्ये सहज शोषून घेता येतात.
Q7: माती परीक्षण अहवाल आल्यानंतर पुढे काय करावे?
उत्तर: माती परीक्षण अहवाल (Soil Test Report) प्राप्त झाल्यानंतर, त्यात दर्शवलेल्या कमतरतेनुसारच खतांचे नियोजन करावे. जर रिपोर्ट वाचता येत नसेल, तर तो रिपोर्ट घेऊन स्थानिक कृषी सहाय्यक किंवा KVK तज्ञांची भेट घ्यावी आणि त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली पुढील हंगामातील पिकासाठी खतांचा डोस (Fertilizer Management) ठरवावा.
