शेतकरी मित्रांनो, सध्या बाजारात रासायनिक खतांचे वाढते दर, खतांचा तुटवडा आणि दिवसेंदिवस जमिनीचा कमी होत चाललेला पोत ही आपल्या सर्वांसाठीच चिंतेची बाब बनली आहे, हे नक्की! पण काळजी करू नका! ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या विशेष आणि सविस्तर लेखात आम्ही तुम्हाला ‘एकात्मिक खत व्यवस्थापन (INM)’ या तंत्राची अशी ओळख करून देणार आहोत, ज्यामुळे तुमचा खतावरील खर्च ३० ते ४० टक्क्यांनी कमी होईल आणि पिकांचे उत्पादन भरघोस वाढेल. चला तर मग, जमिनीची सुपीकता (Soil Fertility) कायमस्वरूपी टिकवून ठेवणारी ही एकात्मिक खत व्यवस्थापन संकल्पना आणि फायदे अगदी सविस्तर व सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
१. प्रस्तावना (Introduction)
आपल्या महाराष्ट्रातील शेतीचा इतिहास पाहिला, तर पूर्वी शेतकरी मोठ्या प्रमाणावर फक्त शेणखत, पालापाचोळा आणि सेंद्रिय खतांचा वापर करत असत. त्यावेळी जमिनी भुसभुशीत होत्या आणि जमिनीतील जिवाणूंची संख्या भरपूर होती. परंतु, जसजशी लोकसंख्या वाढली, तशी अन्नधान्याची गरज भागवण्यासाठी आपण ‘हरित क्रांती’ (Green Revolution) स्वीकारली आणि शेतीमध्ये सेंद्रिय आणि रासायनिक खतांचा वापर करण्याऐवजी आपण फक्त रासायनिक खतांवर (Chemical Fertilizers) अवलंबून राहायला लागलो.
युरिया, डीएपी (DAP) यांसारख्या रासायनिक खतांचा अतिवापर झाल्यामुळे आज आपली जमीन कडक झाली आहे. पिकांना कितीही खत दिले तरी पिके ते उचलत नाहीत. अशा परिस्थितीत एकाच प्रकारच्या खतावर अवलंबून न राहता सर्व खतांचा योग्य समन्वय साधणे काळाची गरज बनली आहे. या समस्येवरील एकमेव आणि शाश्वत उपाय म्हणजे एकात्मिक खत व्यवस्थापन (Integrated Nutrient Management – INM) होय.
२. एकात्मिक खत व्यवस्थापन (Integrated Nutrient Management) म्हणजे नक्की काय?
एकात्मिक खत व्यवस्थापन (INM in Agriculture) म्हणजे पिकांच्या योग्य वाढीसाठी आणि जमिनीचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी सेंद्रिय खते, रासायनिक खते, जैविक/जिवाणू खते आणि हिरवळीची खते या सर्व खतांचा एकत्रित, संतुलित आणि योग्य प्रमाणात वापर करणे.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जसे मानवी शरीराला निरोगी राहण्यासाठी फक्त भात किंवा फक्त पोळी खाऊन चालत नाही, तर ताटात वरण, भाजी, पोळी, सॅलड असा ‘संतुलित आहार’ (Balanced Diet) लागतो, अगदी तसेच पिकांचेही आहे. पिकांना फक्त युरिया (नत्र) देऊन चालत नाही; त्यांना स्फुरद, पालाश आणि इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचीही (Micro-nutrients) गरज असते. ही सर्व अन्नद्रव्ये वेगवेगळ्या माध्यमातून (सेंद्रिय + जैविक + रासायनिक) पिकांना उपलब्ध करून देण्याच्या शास्त्रीय पद्धतीलाच ‘एकात्मिक खत व्यवस्थापन’ म्हणतात.
३. आजच्या काळात INM ची गरज का निर्माण झाली आहे? (Need of the Hour)
पिकांसाठी एकात्मिक खत व्यवस्थापन कसे करावे हे जाणून घेण्यापूर्वी आपल्याला त्याची आजच्या काळात नितांत गरज का आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे:
- जमिनीचा बिघडलेला पोत (Soil Degradation): फक्त रासायनिक खते वापरल्याने जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) ०.५% च्याही खाली गेला आहे. जमीन मृत अवस्थेत पोहोचली आहे.
- उत्पादनाची स्थिरता (Yield Stagnation): पूर्वी एक पोते खत टाकले की जेवढे उत्पन्न मिळायचे, तेवढेच उत्पन्न आज तीन पोती खत टाकूनही मिळत नाही. यालाच उत्पादनाची स्थिरता म्हणतात.
- वाढता उत्पादन खर्च (Rising Cost of Cultivation): खतांच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत. अशा वेळी उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी खतांवरील खर्च कमी करण्याचे उपाय शोधणे अनिवार्य आहे.
- सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता (Deficiency of Micro-nutrients): जमिनीत झिंक, लोह, बोरॉन यांसारख्या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची तीव्र कमतरता निर्माण झाली आहे, ज्यामुळे पिकांवर विविध रोग येत आहेत.
४. एकात्मिक खत व्यवस्थापनाचे (INM) मुख्य घटक (Core Components)
एकात्मिक खत व्यवस्थापन हे प्रामुख्याने चार महत्त्वाच्या स्तंभांवर उभे आहे. या चार घटकांचा योग्य समन्वय म्हणजेच INM होय:
४.१. सेंद्रिय खते (Organic Fertilizers)
सेंद्रिय खते हा INM चा पाया आहे. यामध्ये शेणखत, कंपोस्ट खत, गांडूळ खत (Vermicompost), कोंबडी खत, आणि पिकांचे अवशेष (Crop Residue) यांचा समावेश होतो.
- फायदे: सेंद्रिय खतांमुळे जमिनीत ह्युमस (Humus) तयार होतो. जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता (Water Holding Capacity) वाढते. हे खत जमिनीत जिवाणूंसाठी अन्नाचे काम करते.
४.२. रासायनिक खते (Chemical Fertilizers)
INM मध्ये रासायनिक खतांना पूर्णपणे बंद केले जात नाही, तर त्यांचा अत्यंत हुशारीने आणि मर्यादित वापर केला जातो. यात युरिया, सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP), डीएपी (DAP), म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP) यांचा समावेश असतो.
- वापर का करावा?: पिकांना सुरुवातीच्या काळात जलद वाढीसाठी ताबडतोब अन्नद्रव्यांची (Instant Nutrients) गरज असते, जी रासायनिक खते त्वरित पूर्ण करतात.
रासायनिक खते (Chemical Fertilizers): प्रकार, उपयोग आणि खत व्यवस्थापनाची संपूर्ण माहिती
४.३. जैविक / जिवाणू खते (Bio-fertilizers)
हा एकात्मिक खत व्यवस्थापनाचा सर्वात स्वस्त आणि अत्यंत प्रभावी घटक आहे. जैविक खते म्हणजे जिवाणूंचे कल्चर असते.
- उदाहरणे: रायझोबियम (Rhizobium), अझोटोबॅक्टर (Azotobacter), अझोस्पिरिलम, स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB) आणि पालाश उपलब्ध करणारे जिवाणू (KMB).
- कार्य: हे जिवाणू हवेतील नत्र शोषून घेऊन पिकांना मोफत उपलब्ध करून देतात आणि जमिनीत फिक्स झालेला (घट्ट बसलेला) स्फुरद विरघळवून (Solubilize) पिकांच्या मुळांपर्यंत पोहोचवतात.
रायझोबियम आणि अझोटोबॅक्टर: पिकांना हवेतील नत्र मिळवून देणारे जिवाणू | आधुनिक शेती
४.४. हिरवळीची खते (Green Manures)
मुख्य पीक घेण्यापूर्वी शेतात ताग (Sunhemp), धैंचा (Dhaincha), चवळी यांसारखी पिके घेऊन ती फुलोऱ्यात असतानाच ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने जमिनीत गाडणे याला हिरवळीचे खत म्हणतात. यामुळे जमिनीला एकाच वेळी भरपूर सेंद्रिय कर्ब आणि नत्र मिळतो.
हिरवळीचे खते (Green Manure): ताग, धैंचा लागवड ते फायदे | संपूर्ण माहिती
५. एकात्मिक खत व्यवस्थापन राबवण्याचे योग्य टप्पे (Step-by-Step Process)
पिकांसाठी एकात्मिक खत व्यवस्थापन कसे करावे? या प्रश्नाचे उत्तर खालील शास्त्रशुद्ध टप्प्यांमध्ये दडले आहे:
५.१. माती परीक्षण (Soil Testing) – पहिली व सर्वात महत्त्वाची पायरी
डॉक्टर जसे रक्त तपासणीशिवाय योग्य औषध देऊ शकत नाहीत, तसेच शेतकरीही माती परीक्षणाशिवाय योग्य खत देऊ शकत नाहीत. शेतातील मातीचा नमुना काढून तो कृषी प्रयोगशाळेत तपासावा. माती परीक्षण अहवालानुसारच (Soil Health Card) जमिनीत नक्की कोणत्या घटकाची कमतरता आहे (उदा. नत्र कमी आहे की स्फुरद?), हे समजते.
शेतातील माती परीक्षण कसे करावे? (Mati Parikshan) A to Z संपूर्ण माहिती
शेतातील मातीचा नमुना काढून तो कृषी प्रयोगशाळेत तपासावा. अधिक माहितीसाठी आणि अधिकृत प्रयोगशाळा शोधण्यासाठी तुम्ही महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग या वेबसाईटला भेट देऊ शकता.
५.२. पीक निहाय खतांची निवड आणि योग्य मात्रा (Calculating Nutrient Dose)
माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार आणि तुम्ही घेत असलेल्या पिकाच्या गरजेनुसार खतांची मात्रा ठरवावी लागते. एकात्मिक खत व्यवस्थापनात शिफारस केलेल्या मात्रेपैकी (Recommended Dose):
- ५०% ते ७५% अन्नद्रव्ये रासायनिक खतांमधून द्यावीत.
- २५% ते ५०% अन्नद्रव्ये सेंद्रिय खते, हिरवळीची खते आणि जैविक खतांमधून द्यावीत.
५.३. खत देण्याची योग्य वेळ आणि पद्धत (Time and Method of Application)
खते कधी आणि कशी देतो, यावर त्यांचा किती फायदा होणार हे ठरते.
- पेरणीच्या वेळी (Basal Dose): संपूर्ण सेंद्रिय खत, संपूर्ण स्फुरद (P) आणि पालाश (K), तसेच नत्राचा (N) काही भाग पेरणीच्या वेळीच जमिनीत पेरून द्यावा.
- उभ्या पिकात (Top Dressing): युरियासारखे खत (नत्र) दोन किंवा तीन टप्प्यांत विभागून द्यावे. खत नेहमी पिकाच्या मुळांजवळ, मातीत मिसळून (Band Placement) द्यावे, जमिनीवर फेकून (Broadcasting) देऊ नये.
६. महाराष्ट्रातील प्रमुख पिकांसाठी एकात्मिक खत व्यवस्थापनाचे नियोजन (Crop-wise INM Guide)
महाराष्ट्रातील सर्वसामान्य शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त ठरावे म्हणून, आपण प्रमुख पिकांचे सविस्तर एकात्मिक खत व्यवस्थापन (INM) कसे करावे, याची माहिती खालीलप्रमाणे पाहुया:
६.१. सोयाबीन (Soybean) पिकातील एकात्मिक खत व्यवस्थापन
सोयाबीन हे द्विदल (Legume) पीक असल्यामुळे त्याला नत्राची जास्त गरज नसते, पण स्फुरद आणि गंधक (Sulphur) खूप लागतो.
- सेंद्रिय खत: पेरणीपूर्वी हेक्टरी ५ ते १० टन चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.
- जैविक खत (बीजप्रक्रिया): पेरणीपूर्वी बियाणाला ‘रायझोबियम’ (Rhizobium) आणि ‘पीएसबी’ (PSB) प्रत्येकी २५० ग्रॅम प्रति १० ते १५ किलो बियाणास चोळावे. यामुळे हवेतील नत्र ओढून घेणाऱ्या मुळांवरील गाठी (Nodules) दुप्पट वाढतात.
- रासायनिक खत: माती परीक्षणानुसार, साधारणतः हेक्टरी ५० किलो नत्र, ७५ किलो स्फुरद आणि ४५ किलो पालाश द्यावे. (यात स्फुरद सिंगल सुपर फॉस्फेट- SSP मधून दिल्यास गंधक मोफत मिळतो).
६.२. कापूस (Cotton) पिकातील खत नियोजन
कापूस हे महाराष्ट्रातील प्रमुख नगदी पीक आहे. याला संतुलित खतांची अत्यंत गरज असते.
- हिरवळीचे खत: कापसाच्या दोन ओळींमध्ये मूग किंवा उडीद पेरून ते ४० दिवसांनी जमिनीत गाडल्यास उत्तम नत्र मिळतो.
- जैविक खत: कापसासाठी ‘अझोटोबॅक्टर’ (Azotobacter) आणि ‘पीएसबी’ या जिवाणू खतांची बीजप्रक्रिया करावी किंवा ते शेणखतात मिसळून एकरी ३-४ किलो याप्रमाणे जमिनीत द्यावे.
- रासायनिक खत: कापसाला लागणारे नत्र (युरिया) एकाच वेळी न देता लागवडीच्या वेळी २०%, ३० दिवसांनी ४०% आणि ६० दिवसांनी उर्वरित ४०% अशा विभागून (Split Doses) द्यावा.
६.३. ऊस (Sugarcane) पिकासाठी सेंद्रिय व रासायनिक खतांचा मेळ
ऊस हे वर्षभर चालणारे पीक असल्याने याला अन्नाचा सतत पुरवठा लागतो.
- पाचट कुजवणे (Trash Mulching): ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांनी उसाचे पाचट न जाळता त्यावर ‘पाचट कुजवणारे जिवाणू’ (Decomposing Bacteria) आणि ८ किलो युरिया प्रति एकर फवारून ते जमिनीत कुजवावे. यामुळे प्रचंड प्रमाणात सेंद्रिय कर्ब वाढतो.
- जैविक खते: ‘अॅसिटोबॅक्टर’ (Acetobacter) हे जिवाणू खत उसासाठी वरदान आहे.
- रासायनिक खते: माती परीक्षणानुसार रासायनिक खतांचे ३ ते ४ डोस (लागवड, बाळबांधणी आणि मोठी बांधणी) वेळेवर द्यावेत.
६.४. फळबागांसाठी (उदा. संत्रा, मोसंबी, डाळिंब) एकात्मिक खत नियोजन
फळबागांमध्ये खते नेहमी झाडाच्या विस्ताराएवढे (Canopy) आळे (Ring Method) करून त्यात द्यावीत.
- दरवर्षी पावसाळ्यापूर्वी प्रत्येक झाडाला १५ ते २० किलो शेणखत, २ किलो निंबोळी पेंड द्यावी.
- ‘व्हॅम’ (VAM – Vesicular Arbuscular Mycorrhiza) या जैविक बुरशीचा वापर केल्यास फळझाडांची पांढरी मुळे (White Roots) प्रचंड वेगाने वाढतात.
- रासायनिक खते ठिबक सिंचनातून (Fertigation) दिल्यास खतांची ३०% बचत होते.
७. एकात्मिक खत व्यवस्थापनाचे (INM) जबरदस्त फायदे (Benefits of INM)
एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन फायदे (Benefits of INM) हे दीर्घकालीन आणि अत्यंत फायदेशीर आहेत:
- जमिनीच्या आरोग्यात सुधारणा (Improves Soil Health): सेंद्रिय व जैविक खतांच्या वापरामुळे जमिनीतील उपयुक्त जिवाणूंची संख्या वाढते, जमीन भुसभुशीत होते आणि जमिनीत हवा खेळती राहते (Aeration).
- उत्पादनात वाढ आणि गुणवत्ता (Higher Yield and Quality): पिकाला सर्व आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्ये मिळाल्यामुळे उत्पादनात हमखास २०% ते ३०% वाढ होते. धान्याला चकाकी येते आणि फळांची टिकवण क्षमता (Shelf Life) वाढते.
- खर्चात मोठी बचत (Reduces Cost of Cultivation): जैविक आणि सेंद्रिय खते घरीच तयार करता येत असल्यामुळे बाजारातून आणाव्या लागणाऱ्या महागड्या रासायनिक खतांवरील खर्च (उदा. युरिया, डीएपी) जवळपास ३५% ने कमी होतो. हाच शेतकऱ्याचा खरा नफा आहे.
- पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती (Disease Resistance): संतुलित आहार मिळाल्यामुळे पिके सुदृढ होतात, ज्यामुळे कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि कीटकनाशकांवरील (Pesticides) खर्च वाचतो.
- पर्यावरणाचे रक्षण (Environmental Protection): रासायनिक खतांचा अतिवापर टळल्यामुळे जमिनीतील पाण्याचे प्रदूषण (Groundwater Pollution) थांबते आणि पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो.
८. INM राबवताना शेतकरी करत असलेल्या सामान्य चुका आणि त्यावरील उपाय
शेतीमध्ये सेंद्रिय आणि रासायनिक खतांचा वापर करताना शेतकऱ्यांकडून नकळत काही चुका होतात, त्या टाळल्या पाहिजेत:
- चूक १: कच्चे शेणखत वापरणे.
- उपाय: जमिनीत कधीही अर्धवट कुजलेले किंवा कच्चे शेणखत वापरू नका, यामुळे जमिनीत हुमणी (White Grub) आणि वाळवीचा प्रादुर्भाव होतो. नेहमी पूर्णपणे कुजलेले आणि काळेभोर शेणखतच वापरावे.
- चूक २: युरियाचा अतिवापर (Overuse of Urea).
- उपाय: पिकाला हिरवेगार पाहण्याच्या हव्यासापोटी अतिरिक्त युरिया देऊ नका. यामुळे पिकाची फक्त शाकीय वाढ (Vegetative Growth) होते, फुले कमी लागतात आणि रस शोषणारी कीड (Sucking Pests) जास्त आकर्षित होते.
- चूक ३: जिवाणू खतांना रासायनिक खतांसोबत मिसळणे.
- उपाय: जैविक/जिवाणू खते (Bio-fertilizers) हे सजीव असतात. त्यांना कधीही रासायनिक खते किंवा रासायनिक औषधांसोबत (Chemical Fungicides) मिसळून देऊ नका. जिवाणू खते नेहमी सेंद्रिय खतासोबत (शेणखत/गांडूळ खत) मिसळून द्यावीत.
९. तुमच्या मनातील काही महत्त्वाचे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे (FAQs)
३.१. एकात्मिक खत व्यवस्थापन (INM) म्हणजे सोप्या भाषेत काय?
उत्तर: पिकांच्या योग्य वाढीसाठी आणि जमिनीचा पोत टिकवून ठेवण्यासाठी सेंद्रिय खते, रासायनिक खते, जैविक खते आणि हिरवळीची खते यांचा एकत्र व संतुलित प्रमाणात वापर करण्याच्या आधुनिक पद्धतीला ‘एकात्मिक खत व्यवस्थापन’ (Integrated Nutrient Management) असे म्हणतात.
३.२. INM मध्ये रासायनिक खतांचा वापर पूर्णपणे बंद करावा लागतो का?
उत्तर: अजिबात नाही. INM ही १००% सेंद्रिय शेती नाही, तर हा एक ‘सुवर्णमध्य’ आहे. यात माती परीक्षण अहवालानुसार रासायनिक खतांचा वापर गरजेपुरता व आवश्यकतेनुसारच केला जातो. यामुळे खतांचा अतिवापर टळतो, पैशांची बचत होते आणि जमिनीचे नुकसान होत नाही.
३.३. जिवाणू खते (Bio-fertilizers) एकात्मिक खत व्यवस्थापनात कशी मदत करतात?
उत्तर: जिवाणू खते हे पिकांसाठी स्वस्त आणि अत्यंत महत्त्वाचे ‘मित्र जिवाणू’ आहेत. ते हवेतील मुक्त नत्र (Nitrogen) शोषून घेऊन पिकांना उपलब्ध करून देतात आणि जमिनीत पडून असलेले, पिकांना न मिळणारे स्थिर स्फुरद (Phosphorus) विरघळवून पिकांना देतात. यामुळे रासायनिक खतांवरील आपला खर्च २० ते ३० टक्क्यांनी कमी होतो.
३.४. एकात्मिक खत व्यवस्थापनासाठी माती परीक्षण (Soil Testing) का महत्त्वाचे आहे?
उत्तर: जमिनीत कोणत्या अन्नद्रव्यांची (उदा. नत्र, स्फुरद, पालाश, झिंक, लोह) कमतरता आहे आणि कोणती अन्नद्रव्ये पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध आहेत, हे केवळ डोळ्यांनी पाहून ओळखता येत नाही. ते फक्त ‘माती परीक्षणातूनच’ अचूक समजते. या अहवालानुसारच आपण खतांची अचूक मात्रा ठरवू शकतो, ज्यामुळे अनावश्यक खत टाकण्याचा खर्च वाचतो.
३.५. एकात्मिक खत व्यवस्थापन (INM) केल्यामुळे शेती उत्पादनात खरंच वाढ होते का?
उत्तर: होय, १००% वाढ होते! सेंद्रिय आणि रासायनिक खतांच्या एकत्रित व शास्त्रशुद्ध वापरामुळे जमिनीतील जिवाणूंची संख्या झपाट्याने वाढते, जमिनीची जलधारण क्षमता वाढते. पिकांना मुख्य अन्नद्रव्यांसोबतच सर्व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये वेळेवर मिळतात. परिणामी, पिकांची वाढ निरोगी होते आणि उत्पादनात १५ ते ३०% पर्यंत हमखास वाढ होते.
१०. निष्कर्ष आणि पुढचे पाऊल… खतांचा योग्य ताळमेळ हीच प्रगत शेतीची गुरुकिल्ली!
शेतकरी मित्रांनो, शेती हा आता फक्त पारंपारिक व्यवसाय राहिलेला नाही, तर ते एक अद्ययावत शास्त्र बनले आहे. सतत वाढणारा उत्पादन खर्च, खतांची दरवाढ, लहरी हवामान (Localized Calamity) आणि जमिनीचा बिघडत चाललेला पोत या गंभीर समस्यांवर मात करायची असेल, तर एकात्मिक खत व्यवस्थापन (INM) अंगीकारण्याशिवाय दुसरा कोणताही शाश्वत पर्याय आपल्याकडे उरलेला नाही.
फक्त युरिया आणि डीएपीच्या मागे न धावता, सेंद्रिय खतांचा भक्कम पाया, रासायनिक खतांची मोजकी जोड आणि जिवाणू खतांचे आधुनिक तंत्र यांचा त्रिवेणी संगम जर आपण आपल्या शेतात घडवून आणला, तर तुम्ही नक्कीच भरघोस उत्पादन घेऊ शकाल आणि आपल्या जमिनीची सुपीकता पुढील अनेक पिढ्यांसाठी सुरक्षित ठेवू शकाल.
‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या माध्यमातून आम्ही नेहमीच महाराष्ट्रातील सर्वसामान्य शेतकऱ्यांपर्यंत असे नवनवीन, शास्त्रशुद्ध आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर कृषी तंत्रज्ञान अत्यंत सोप्या भाषेत पोहोचवण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करत असतो.
तुम्हाला ‘एकात्मिक खत व्यवस्थापन (INM) संकल्पना आणि फायदे’ हा आमचा सखोल लेख कसा वाटला? तुम्ही तुमच्या शेतात खतांचे नियोजन कशा पद्धतीने करता? किंवा या संदर्भात तुमचे काही प्रश्न असतील (Intimation), तर खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की सांगा! तसेच, हा अत्यंत महत्त्वाचा लेख तुमच्या इतर शेतकरी बांधवांसोबत, मित्रमंडळींसोबत WhatsApp आणि Facebook ग्रुप्सवर शेअर करायला विसरू नका. तुमची एक शेअर केलेली माहिती एखाद्या शेतकऱ्याचा हजारो रुपयांचा खर्च वाचवू शकते!
धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
