जमिनीचा सामू (pH Value) आणि खतांची उपलब्धता: पिकांच्या भरघोस वाढीचे गुपित [2026]

शेतकरी मित्रांनो, तुम्ही शेतात रासायनिक खतांचा भरपूर वापर करूनही पिकांची वाढ खुंटलेली किंवा पाने पिवळी पडलेली दिसतात का? अनेकदा आपण महागडी खते आणून पिकांना देतो, पण त्याचा अपेक्षित रिझल्ट मिळत नाही. याचे सर्वात मोठे आणि मुख्य कारण ‘जमिनीचा सामू (Soil pH Value)’ असू शकते. या सविस्तर लेखात आपण जमिनीचा सामू आणि खतांची उपलब्धता यातील थेट वैज्ञानिक संबंध अतिशय सोप्या आणि रोजच्या व्यवहारातील भाषेत समजून घेणार आहोत. ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या विशेष मार्गदर्शकामध्ये, पिकांसाठी योग्य जमिनीचा सामू किती असावा, आणि माती परीक्षण (Soil Testing) करून खतांचा नाहक खर्च कसा वाचवावा, याची १००% अचूक व शास्त्रीय माहिती तुम्हाला मिळेल. चला तर मग, आपल्या काळ्या आईचे आरोग्य सुधारण्यासाठी हा विषय सखोलपणे समजून घेऊया.

१. जमिनीचा सामू (Soil pH Value) म्हणजे नक्की काय?

अनेकदा कृषी सेवा केंद्रात किंवा कृषी अधिकाऱ्यांशी बोलताना आपण ‘जमिनीचा सामू’ हा शब्द ऐकतो. पण हा सामू (pH Value) म्हणजे नेमके काय असते? सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जसे आपल्या शरीराचे तापमान मोजण्यासाठी थर्मामीटर असते, तसेच जमिनीचा आंबटपणा (Acidity) किंवा तुरटपणा/खारटपणा (Alkalinity) मोजण्याचे परिमाण म्हणजे सामू (pH – Potential of Hydrogen) होय. जमिनीचा सामू पिकांच्या मुळांसाठी एका ‘चावीसारखे’ काम करतो. जर सामू योग्य असेल, तर जमिनीतील खतांची उपलब्धता (Fertilizer Availability) पिकांना सहज होते.

१.१ सामू (pH Scale) ची सोपी व्याख्या आणि मोजमाप

विज्ञानाच्या भाषेत सामू मोजण्यासाठी १ ते १४ पर्यंतची मोजपट्टी (pH Scale) वापरली जाते. या पट्टीवरील आकड्यांवरून जमिनीचा प्रकार आणि तिचा पोत ठरतो.

• १ ते ६.५ सामू: जर मातीचा सामू १ ते ६.५ च्या दरम्यान असेल, तर त्या जमिनीला आम्लयुक्त जमीन (Acidic Soil) म्हटले जाते. महाराष्ट्रातील कोकण विभागात जेथे जास्त पाऊस पडतो, तिथे अशा प्रकारची जमीन आढळते.
• ६.५ ते ७.५ सामू: हा जमिनीचा सर्वात उत्तम आणि आदर्श टप्पा मानला जातो. याला उदासीन जमीन (Neutral Soil) म्हणतात. या सामूवर जमिनीत आपण टाकलेली सर्व मुख्य अन्नद्रव्ये (NPK) आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) पिकांना १००% उपलब्ध होतात. पिकांसाठी योग्य जमिनीचा सामू किती असावा? तर त्याचे उत्तर ६.५ ते ७.५ हेच आहे.
• ७.५ ते १४ सामू: जर सामू ७.५ च्या पुढे गेला, तर ती जमीन विम्ल किंवा चोपण जमीन (Alkaline and Saline Soil) म्हणून ओळखली जाते. महाराष्ट्रातील पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भातील बऱ्याच भागात अति पाणी आणि रासायनिक खतांच्या वापरामुळे जमिनीचा सामू ८.० ते ९.० पर्यंत गेल्याचे दिसून येते.

१.२ मातीचा प्रकार आणि pH (आम्लयुक्त, उदासीन, आणि विम्ल/चोपण जमीन)

जमिनीचा पोत आणि रासायनिक खतांचे व्यवस्थापन (Chemical Fertilizer Management) हे संपूर्णपणे मातीच्या प्रकारावर अवलंबून असते.

1. आम्लयुक्त जमिनी (Acidic Soils): या जमिनीत हायड्रोजन (Hydrogen) आणि ॲल्युमिनियम (Aluminum) चे प्रमाण वाढलेले असते. यामुळे जमिनीत दिलेले स्फुरद (Phosphorus) मातीत घट्ट पकडून ठेवले जाते आणि पिकांना मिळत नाही.
2. चोपण किंवा खारवट जमिनी (Alkaline Soils): यामध्ये कॅल्शियम (Calcium) आणि सोडियम (Sodium) या क्षारांचे प्रमाण प्रमाणाबाहेर वाढते. जमीन कडक होते, पाण्याचा निचरा होत नाही. अशा जमिनीत जमिनीचा सामू (pH Value) वाढल्यामुळे लोह (Iron), झिंक (Zinc) आणि मँगनीज (Manganese) यांसारखी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये पिकांना घेता येत नाहीत. पानांवर पिवळेपणा येण्याचे हेच प्रमुख कारण असते.

२. सामू (pH) आणि खतांची उपलब्धता यांचा थेट संबंध (Scientific Connection)

शेतकरी बंधूंनो, आपण बाजारातून युरिया (Urea), डीएपी (DAP), किंवा १०:२६:२६ आणून शेतात टाकतो. पण ती खते मातीत विरघळून पिकांच्या मुळांपर्यंत पोहोचण्यासाठी जमिनीचा सामू अनुकूल असावा लागतो. जमिनीचा सामू आणि खतांची उपलब्धता (Soil pH and Nutrient Availability in Marathi) यांचा संबंध समजून न घेतल्यास शेती आतबट्ट्याची ठरू शकते.

२.१ Nutrient Lockout (अन्नद्रव्ये ब्लॉक होणे) म्हणजे काय?

हा अत्यंत महत्त्वाचा तांत्रिक मुद्दा आहे. Nutrient Lockout (अन्नद्रव्ये ब्लॉक होणे किंवा स्थिर होणे) म्हणजे अशी स्थिती, जेव्हा मातीत सर्व प्रकारची खते आणि अन्नद्रव्ये भरपूर प्रमाणात असतात, पण ती पिकांना शोषून घेता येत नाहीत.

हे कसे घडते?

समजा, तुम्ही तुमच्या सोयाबीन किंवा कापसाच्या पिकाला डीएपी (DAP – Di-ammonium Phosphate) खत दिले. पण तुमच्या जमिनीचा सामू ८.५ (चोपण जमीन) आहे. अशा परिस्थितीत खतातील स्फुरद (Phosphorus) जमिनीतील कॅल्शियमसोबत रासायनिक प्रक्रिया करते आणि त्याचा एक कडक खडा (Calcium Phosphate) तयार होतो. मुळे हा खडा शोषू शकत नाहीत. यालाच कृषी भाषेत ‘खतांचा अपव्यय (Fertilizer Wastage)’ किंवा खत ‘फिक्स’ होणे (Fixation) म्हणतात. जोपर्यंत तुम्ही जमिनीचा सामू (pH Value) कसा सुधारावा? यावर काम करत नाही, तोपर्यंत हे ब्लॉक झालेले खत पिकांना मिळत नाही.

२.२ रासायनिक खते (Chemical Fertilizers) जमिनीतील pH नुसार कशी काम करतात?

प्रत्येक रासायनिक खताचा मातीतील सामूवर वेगळा परिणाम होत असतो. जमिनीचा पोत आणि रासायनिक खतांचे व्यवस्थापन करताना खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• नत्रयुक्त खते (Nitrogenous Fertilizers): युरिया किंवा अमोनियम सल्फेट सारखी खते जर जास्त सामू (High pH) असलेल्या जमिनीत टाकली, तर त्यातील नत्राचे अमोनिया (Ammonia) वायूत रूपांतर होते आणि ते हवेत उडून जाते. याला ‘व्होलाटिलायझेशन (Volatilization)’ म्हणतात. म्हणजे खत पिकाला मिळण्याऐवजी हवेत उडून जाते.
• स्फुरदयुक्त खते (Phosphatic Fertilizers): सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) किंवा डीएपी जर कमी सामू (Low pH < ५.५) असलेल्या जमिनीत दिले, तर ते लोह (Iron) आणि ॲल्युमिनियम सोबत ‘लॉक’ होते. आणि जर जास्त सामू (High pH > ८.०) असलेल्या जमिनीत दिले, तर ते कॅल्शियम सोबत ‘लॉक’ होते. स्फुरद फक्त ६.५ ते ७.५ या सामूवरच पिकांना सर्वाधिक उपलब्ध होते.
• पालाशयुक्त खते (Potassic Fertilizers): म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP) बऱ्याच अंशी वेगवेगळ्या सामूवर काम करू शकते, परंतु सामू अत्यंत जास्त असल्यास पालाश शोषून घेण्याची मुळांची ताकद कमी होते.

३. सामूच्या कमी-अधिक प्रमाणामुळे पिकांवर होणारे परिणाम

जमिनीचा सामू आणि खतांची उपलब्धता यावर फक्त खतांचाच खर्च अवलंबून नसून, पिकाची रोगप्रतिकारक शक्ती, वाढ आणि अंतिम उत्पादन या सर्व गोष्टी अवलंबून असतात. सामू बिघडल्यावर पिकांवर होणारे दुष्परिणाम अत्यंत गंभीर असतात.

३.१ सामू ८.० च्या पुढे गेल्यास (Alkaline Soil) कोणते नुकसान होते?

जेव्हा जमिनीचा सामू ८.०, ८.५ किंवा त्याहून अधिक होतो, तेव्हा महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो.

1. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची तीव्र कमतरता: लोह (Iron) आणि झिंक (Zinc) मातीत असूनही पिकांना मिळत नाहीत. यामुळे पिकांचे शेंडे पांढरे किंवा पिवळे पडतात. पानांच्या शिरांमधील भाग पिवळा होतो (Chlorosis).
2. जिवाणूंची संख्या घटते: जमिनीत पिकांसाठी उपयुक्त असे मित्र जिवाणू (Beneficial Microbes) असतात, जे सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) कुजविण्याचे काम करतात. सामू वाढल्यास हे जिवाणू नष्ट होतात आणि जमीन मृत (Dead Soil) होऊ लागते.
3. खतांचा अपव्यय (Fertilizer Wastage): तुम्ही कितीही टॉनिक किंवा महागडी रासायनिक खते दिली, तरी पिकांची वाढ होत नाही. कारण पिकांची मुळे अन्नद्रव्ये घेण्यास असमर्थ ठरतात.

३.२ सामू ६.५ च्या खाली (Acidic Soil) गेल्यास पिकांना कोणता धोका असतो?

कोकण किंवा जास्त पावसाच्या प्रदेशात, जेथे सामू ५.० किंवा ५.५ असतो, तेथे खालील समस्या निर्माण होतात:

1. ॲल्युमिनियम आणि मॅंगनीजची विषारी पातळी (Toxicity): कमी सामूवर ही दोन मूलद्रव्ये जमिनीत प्रचंड वेगाने विरघळतात आणि पिकांच्या मुळांसाठी विषारी (Toxic) बनतात. यामुळे मुळांची वाढ पूर्णपणे थांबते.
2. कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमची कमतरता: आम्लयुक्त जमिनीत या महत्त्वाच्या दुय्यम अन्नद्रव्यांची (Secondary Nutrients) कमतरता निर्माण होते, ज्यामुळे फळांची किंवा दाण्यांची गुणवत्ता खराब होते.
3. नत्र स्थिरीकरण थांबते: हवेतील नत्र जमिनीत ओढून घेणारे रायझोबियम (Rhizobium) सारखे जिवाणू आम्लयुक्त जमिनीत काम करू शकत नाहीत. त्यामुळे कडधान्य पिकांच्या (उदा. हरभरा, तूर, सोयाबीन) मुळांवरील गाठींची (Root Nodules) वाढ खुंटते.

४. मुख्य आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची pH नुसार उपलब्धता (Macronutrients & Micronutrients)

शेतकरी मित्रांनो, खत व्यवस्थापन करताना (Fertilizer Management) मातीचे परीक्षण (Soil Testing) करून घेणे का गरजेचे आहे, हे तुम्हाला या मुद्द्यावरून समजेल. कोणते अन्नद्रव्य कोणत्या सामू पातळीवर सक्रिय असते, याचे सखोल ज्ञान आपल्याला असलेच पाहिजे.

४.१ नत्र (Nitrogen), स्फुरद (Phosphorus), पालाश (Potassium) यांची स्थिती

हे तीन घटक पिकांचे मुख्य अन्न आहेत.

• नत्र (N): सामू ५.५ ते ८.० या दरम्यान नत्र चांगल्या प्रकारे उपलब्ध होते. पण ६.० ते ७.० हा नत्रासाठी सर्वोत्तम पट्टा आहे. सामू ८ पेक्षा जास्त वाढल्यास नत्राचा ऱ्हास सुरू होतो.
• स्फुरद (P): स्फुरद हे अत्यंत संवेदनशील (Sensitive) अन्नद्रव्य आहे. त्याची उपलब्धता केवळ ६.५ ते ७.५ या अतिशय अरुंद सामू पातळीवरच होते. सामू थोडा जरी खाली किंवा वर गेला, तरी स्फुरद ‘लॉक’ होते (Nutrient Lockout).
• पालाश (K): पालाश साधारणपणे ६.० आणि त्यापुढील सामूवर उपलब्ध होते. आम्लयुक्त जमिनीत पालाश पाण्यासोबत वाहून जाण्याची (Leaching) शक्यता जास्त असते.

४.२ लोह (Iron), झिंक (Zinc), आणि बोरॉन (Boron) यांची उपलब्धता

सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) पिकांना अत्यंत कमी प्रमाणात लागतात, पण त्यांच्या अभावामुळे उत्पादनात २५ ते ३० टक्क्यांपर्यंत घट येऊ शकते.

• लोह (Iron), मँगनीज (Mn), झिंक (Zn), तांबे (Cu): ही सर्व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आम्लयुक्त जमिनीत (सामू ५.० ते ६.५) मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतात. परंतु जसा जमिनीचा सामू ७.५ च्या पुढे जातो (Alkaline Soil), तशी त्यांची उपलब्धता शून्यावर येते. म्हणूनच चोपण जमिनीत वारंवार लोह आणि झिंकची कमतरता (Iron & Zinc Deficiency) दिसून येते.
• मॉलिब्डेनम (Molybdenum): हा एकमेव सूक्ष्म घटक असा आहे, जो सामू वाढल्यावर जास्त प्रमाणात उपलब्ध होतो, आणि सामू कमी असल्यास (आम्लयुक्त जमिनीत) त्याची कमतरता जाणवते.

तक्ता १: जमिनीच्या सामू (pH Value) नुसार मुख्य व सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची उपलब्धता (Nutrient Availability Chart)

(टीप: वरील तक्ता महाराष्ट्रातील प्रमुख माती प्रकार आणि ‘महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ’ च्या साधारण शिफारसींवर आधारित आहे. अचूक माहितीसाठी माती परीक्षण आवश्यक आहे.)

५. जमिनीचा सामू बिघडण्याची मुख्य कारणे (Causes of Imbalanced pH)

शेतकरी मित्रांनो, आपली जमीन निसर्गतः सुपीकच होती, पण काळानुरूप काही मानवी आणि नैसर्गिक कारणांमुळे तिचा सामू बिघडत गेला. जमिनीचा सामू (pH Value) कसा सुधारावा? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यापूर्वी, तो मुळात बिघडतो का, याची शास्त्रीय कारणे (Scientific Reasons) समजून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.

५.१ अतिरिक्त रासायनिक खतांचा (Excess Chemical Fertilizers) वापर

आजकाल आपण उत्पादनाच्या हव्यासापोटी रासायनिक खतांचा (Chemical Fertilizers) वारेमाप वापर करत आहोत.

• नत्रयुक्त खतांचा अतिवापर: युरिया (Urea) सारख्या नत्रयुक्त खतांचा सातत्याने आणि प्रमाणाबाहेर वापर केल्यास जमिनीत आम्ल (Acid) तयार होण्याची प्रक्रिया वेगाने होते. याला विज्ञानात ‘नायट्रीफिकेशन’ (Nitrification) म्हणतात. यामुळे जमिनीचा सामू कमी होण्यास सुरुवात होते.
• सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) आणि इतर खते: काही खते जमिनीचा सामू वाढवतात तर काही कमी करतात. माती परीक्षण (Soil Testing) न करता अंदाजे खतांची मात्रा (Fertilizer Dose) दिल्याने मातीतील रासायनिक संतुलन (Chemical Balance) पूर्णपणे बिघडते आणि खतांचा अपव्यय (Fertilizer Wastage) होतो.

५.२ सेंद्रिय कर्बाची (Organic Carbon) कमतरता आणि पाण्याचे अयोग्य व्यवस्थापन

जमिनीचा पोत आणि रासायनिक खतांचे व्यवस्थापन (Chemical Fertilizer Management) हे सेंद्रिय कर्बावर अवलंबून असते.

• सेंद्रिय कर्बाचा (Organic Carbon) अभाव: पूर्वी शेतात भरपूर शेणखत टाकले जायचे. सेंद्रिय कर्ब हा जमिनीचा सामू स्थिर ठेवणारा सर्वात मोठा ‘बफर’ (Buffering Agent) आहे. म्हणजेच सामू अचानक कमी किंवा जास्त होऊ न देण्याची ताकद सेंद्रिय कर्बात असते. आज शेतात शेणखत, पालापाचोळा, किंवा हिरवळीची खते (Green Manures) नसल्यामुळे जमिनीची ही ताकद संपली आहे.
• पाण्याचे चुकीचे व्यवस्थापन (Poor Water Management): विहीर किंवा बोअरवेलच्या पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण (Salinity) जास्त असेल आणि शेतात पाण्याचा निचरा (Drainage) होत नसेल, तर हे क्षार जमिनीच्या वरच्या थरात जमा होतात. यामुळे जमीन चोपण आणि विम्ल जमीन (Alkaline and Saline Soil) बनते आणि तिचा सामू ८.५ च्या पुढे जातो.

६. जमिनीचा सामू कसा तपासावा? (Soil Testing Process)

आपल्याला ताप आल्यावर आपण डॉक्टरकडे जातो आणि ते आधी थर्मामीटरने ताप मोजतात, तसेच शेतीचे आहे. पिकांसाठी योग्य खतांची निवड करण्यासाठी माती परीक्षण (Soil Testing) करणे ही पहिली पायरी आहे. Soil pH and nutrient availability in Marathi समजून घेण्यासाठी तुम्हाला तुमच्या मातीचा अचूक आकडा माहित असणे आवश्यक आहे.

६.१ मातीचा नमुना (Soil Sample) घेण्याची योग्य पद्धत

अचूक सामू तपासणीसाठी मातीचा नमुना योग्य पद्धतीने काढणे ही सर्वात महत्त्वाची तांत्रिक बाब आहे:

1. वेळ: शेत रिकामे असताना किंवा पीक काढणीनंतर (उन्हाळ्यात) नमुना घ्यावा.
2. जागा निवड: शेतातील बांध, झाडाखालची जागा, खताचा ढिगारा किंवा पाणी साचणारी जागा सोडून शेतातून झिगझॅग (Z-आकारात) पद्धतीने ८ ते १० ठिकाणे निश्चित करा.
3. V-आकाराचा खड्डा: फावड्याने किंवा खुरप्याने १५ ते २० सेमी (६ ते ८ इंच) खोलीचा ‘V’ आकाराचा खड्डा (V-shape cut) करा.
4. माती गोळा करणे: खड्ड्याच्या दोन्ही बाजूंची माती वरपासून खालपर्यंत खरवडून काढा आणि एका स्वच्छ घमेल्यात किंवा प्लास्टिकच्या कागदावर जमा करा.
5. नमुना तयार करणे: सर्व ठिकाणची माती एकत्र करून चांगली मिसळा. तिचे चार भाग करा, समोरासमोरील दोन भाग फेकून द्या आणि उरलेले दोन भाग पुन्हा मिसळा. साधारण अर्धा किलो माती शिल्लक राहीपर्यंत ही प्रक्रिया करा. ही माती स्वच्छ पिशवीत भरून लॅबमध्ये द्या.

६.२ घरच्या घरी किंवा सरकारी प्रयोगशाळेत सामू कसा मोजावा?

• डिजिटल पीएच मीटर (Digital pH Meter): आजकाल बाजारात किंवा ऑनलाइन ६०० ते १००० रुपयांपर्यंत स्वस्त आणि चांगले डिजिटल मीटर मिळतात. हे मीटर ओल्या मातीत खुपसून तुम्ही घरच्या घरी सामू पाहू शकता.
• सरकारी प्रयोगशाळा: सर्वात १००% खात्रीशीर उपाय म्हणजे तालुका किंवा जिल्हा स्तरावरील कृषी विभागाच्या प्रयोगशाळेत माती परीक्षण करणे. यासाठी तुम्ही महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV) च्या शिफारसीनुसार माती परीक्षण (Soil Testing lab) केंद्रांवर किंवा जवळच्या केव्हीके (KVK – Krishi Vigyan Kendra) मध्ये नमुना देऊ शकता. ते तुम्हाला फक्त सामूच (pH) नाही, तर क्षारसहिष्णुता (Electrical Conductivity – EC) आणि सेंद्रिय कर्बाचा अचूक अहवाल देतात.

७. जमिनीचा सामू सुधारण्यासाठी प्रभावी उपाययोजना (How to Correct Soil pH)

शेतकरी मित्रांनो, आता सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न: जमिनीचा सामू वाढल्यास काय करावे? किंवा तो कमी असल्यास काय करावे? खाली काही अतिशय प्रभावी आणि खात्रीशीर उपाय (Reclamation Methods) दिले आहेत.

७.१ चोपण आणि खारवट जमिनीसाठी जिप्सम (Gypsum) चा वापर

महाराष्ट्रातील बऱ्याच भागात जमिनीचा सामू ८.५ च्या वर गेला आहे. अशा विम्ल (Alkaline) जमिनीचा सामू खाली आणण्यासाठी जिप्सम (Gypsum) हा एक रामबाण उपाय आहे.

• जिप्सम कसे काम करते? जिप्सममध्ये कॅल्शियम (Calcium) आणि सल्फर (Sulfur) असते. जेव्हा आपण जमिनीत जिप्सम टाकतो, तेव्हा ते मातीच्या कणांना चिकटलेल्या हानिकारक सोडियम (Sodium) क्षारांना विरघळवते आणि जमिनीखाली ढकलून देते (Leaching).
• वापराची पद्धत: माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार (साधारणतः १ ते २ टन प्रति एकर) जिप्सम पावसाळ्यापूर्वी शेतात टाकावे आणि त्यानंतर शेतात भरपूर पाणी साचवून ठेवावे (पाण्याचा निचरा होणे आवश्यक आहे). यामुळे सामू हळूहळू ७.५ च्या आसपास येतो आणि खतांची उपलब्धता (Nutrient Availability) वाढते.

७.२ आम्लयुक्त (Acidic) जमिनीसाठी चुना (Agricultural Lime) चा वापर

कोकणातील किंवा जास्त पावसाच्या भागात जिथे सामू ५.५ च्या खाली (आम्लयुक्त) असतो, तिथे कृषी चुना (Agricultural Lime / Calcium Carbonate) वापरला जातो.

• चुना जमिनीत मिसळल्यास तो जमिनीतील आम्लतेला (Acidity) ‘न्यूट्रल’ (Neutralize) करतो.
• यामुळे जमिनीत ‘लॉक’ झालेले स्फुरद (Phosphorus) आणि मोलाचे जिवाणू पुन्हा सक्रिय होतात. चुन्याची मात्रा देखील माती परीक्षणानुसार ठरवावी.

७.३ शेणखत, हिरवळीची खते आणि सेंद्रिय कर्ब (Organic Matter) चे महत्त्व

जमिनीचा सामू (pH Value) कसा सुधारावा? यावर सर्वात मोठा आणि शाश्वत उपाय म्हणजे जमिनीत सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) वाढवणे.

• चांगल्या कुजलेल्या शेणखतात (FYM), गांडूळ खतात (Vermicompost) किंवा कंपोस्टमध्ये नैसर्गिक ॲसिड (Organic Acids) असतात जे वाढलेला सामू कमी करतात आणि कमी असलेला सामू वाढवतात. (यालाच Buffering Capacity म्हणतात).
• हिरवळीची खते (Green Manuring): पावसाळ्याच्या सुरुवातीला ताग (Sunn hemp) किंवा धैंचा (Dhaincha) पेरून तो ४५ दिवसांनी फुलोऱ्यात असताना ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने जमिनीत गाडावा. या प्रक्रियेमुळे जमिनीचा पोत सुधारतो आणि पुढील पिकांसाठी खतांची उपलब्धता १००% वाढते.

तक्ता २: जमिनीचा सामू कमी किंवा जास्त असल्यास करावयाच्या तातडीच्या उपाययोजना (Action Plan)

तक्ता ३: महाराष्ट्रातील प्रमुख पिके आणि त्यांच्या भरघोस वाढीसाठी आवश्यक आदर्श सामू (Ideal Soil pH for Crops)

८. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

येथे आपण शेतकऱ्यांच्या मनात जमिनीचा सामू आणि खतांची उपलब्धता या विषयावर वारंवार येणाऱ्या काही महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे दिली आहेत:

९. थोडक्यात सांगायचे तर… खतांचा खर्च वाचवा आणि माती जपा!

शेतकरी मित्रांनो, आत्तापर्यंतच्या या सविस्तर चर्चेवरून तुमच्या लक्षात आले असेलच की, केवळ महागडी रासायनिक खते (Chemical Fertilizers) विकत आणून शेतात फेकणे म्हणजे प्रगत शेती नाही. जमिनीचा सामू (pH Value) आणि खतांची उपलब्धता यांचा थेट आणि अतूट वैज्ञानिक संबंध आहे. जर आपल्या जमिनीचा सामू ६.५ ते ७.५ या आदर्श टप्प्यात नसेल, तर आपण दिलेले खत पिकांच्या मुळांपर्यंत पोहोचतच नाही (Nutrient Lockout) आणि आपले हजारो रुपये मातीत अक्षरशः वाया जातात.

म्हणूनच, पुढील हंगामाची तयारी करण्यापूर्वी डोळे झाकून खते आणण्यापेक्षा सर्वात आधी माती परीक्षण (Soil Testing) नक्की करा. मातीच्या रिपोर्टनुसारच आपला जमिनीचा सामू (pH Value) कसा सुधारावा? याचे नियोजन करा. गरज असल्यास चोपण जमिनीत जिप्समचा वापर करा आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे शेतात भरपूर सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) म्हणजे शेणखत आणि हिरवळीची खते द्या. जमिनीचा पोत एकदा सुधारला की, पिके आपोआप जोमाने वाढतील आणि तुमचा खतांवरील खर्च निम्म्याने कमी होईल.

तुम्हाला या लेखातील माहिती कशी वाटली? तुमच्या शेतातील जमिनीचा सामू किती आहे आणि तुम्हाला खत व्यवस्थापनात (Fertilizer Management) कोणत्या अडचणी येत आहेत, हे खाली कमेंट करून आम्हाला नक्की सांगा. आम्ही तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा नक्की प्रयत्न करू. शेतीतील अशाच अभ्यासपूर्ण, १००% अचूक आणि नवनवीन तंत्रज्ञानाच्या माहितीसाठी ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ वेबसाईटला नियमित भेट देत राहा. हा लेख तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांना आणि गावातील व्हॉट्सॲप (WhatsApp) ग्रुप्सवर शेअर करायला विसरू नका!

धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)