शेतकरी मित्रांनो, कपाशीच्या पिकात दरवर्षी सर्वात जास्त नुकसान कशामुळे होते? बरोबर ओळखलंत, गुलाबी बोंडअळी (Pink Bollworm)! या एका अळीमुळे आपले लाखो रुपये, रात्रंदिवस केलेली मेहनत आणि महागड्या फवारण्यांचा खर्च अक्षरशः वाया जातो. बोंडात लपून बसणारी ही अळी कपाशीच्या वजनासोबतच तिची प्रत (Quality) सुद्धा खराब करते, ज्यामुळे बाजारात कापसाला योग्य भाव मिळत नाही. पण आता काळजी करू नका! ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या सविस्तर लेखात आम्ही तुम्हाला एक असा शास्त्रशुद्ध आणि खात्रीशीर मार्ग सांगणार आहोत, ज्यामुळे या अळीचा समूळ नाश होईल.
चला तर मग, केवळ महागड्या फवारण्यांवर अवलंबून न राहता, गुलाबी बोंडअळीचा 100% खात्रीशीर बंदोबस्त करण्यासाठी संपूर्ण ‘एकात्मिक कीड व्यवस्थापन’ (Integrated Pest Management – IPM) पद्धत अतिशय सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
१. कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी (Pink Bollworm) म्हणजे नेमके काय?
कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी नियंत्रण (Pink bollworm control in cotton) करण्यासाठी सर्वात आधी आपला शत्रू नेमका कोण आहे, हे समजून घेणे खूप गरजेचे आहे. गुलाबी बोंडअळी (शास्त्रीय नाव: Pectinophora gossypiella) ही कपाशीच्या पिकावर येणारी सर्वात धोकादायक कीड (Pest) आहे. इतर अळ्या पानांवर किंवा बाहेर दिसतात, त्यामुळे त्यांच्यावर औषधांचा लगेच परिणाम होतो. पण ही गुलाबी बोंडअळी थेट कपाशीच्या बोंडात (Cotton Boll) प्रवेश करते आणि आतून बोंड पोखरून खाते.
बोंडाच्या आत असल्यामुळे बाहेरून कितीही महागडी फवारणी (Chemical Spraying) केली, तरी औषध अळीपर्यंत पोहोचत नाही. याच कारणामुळे कपाशीचे रोग आणि उपाय (Cotton diseases and treatments) शोधताना शेतकरी सर्वात जास्त या गुलाबी बोंडअळीला वैतागतात.
२. गुलाबी बोंडअळीची ओळख आणि जीवनचक्र (Life Cycle of Pink Bollworm)
कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळीचा 100% खात्रीशीर बंदोबस्त करण्यासाठी तिचे जीवनचक्र समजून घेणे ही पहिली पायरी आहे. जर तुम्हाला माहित असेल की अळी कोणत्या अवस्थेत कुठे असते, तर तुम्ही अचूक वेळी तिच्यावर हल्ला करू शकता. गुलाबी बोंडअळीचे जीवनचक्र प्रामुख्याने चार अवस्थांमध्ये (Stages) विभागले जाते:
२.१ अंडी अवस्था (Egg Stage)
पतंग (Adult Moth) कपाशीच्या कोवळ्या पानांवर, पात्यांवर, फुलांवर किंवा बोंडांच्या देठाजवळ अतिशय बारीक, पांढरट रंगाची अंडी घालतो. एका पतंगाची मादी तिच्या जीवनकाळात १०० ते २०० अंडी घालू शकते. ही अंडी डोळ्यांना सहज दिसत नाहीत. साधारणतः ४ ते ५ दिवसांत या अंड्यांमधून बारीक अळ्या बाहेर पडतात.
२.२ अळी अवस्था (Larval Stage – सर्वात धोकादायक अवस्था)
अंड्यातून बाहेर आलेली अळी सुरुवातीला पांढरट रंगाची असते आणि तिचे डोके काळे असते. अंड्यातून बाहेर पडताच अवघ्या काही तासांत ती कोवळ्या पात्यांमध्ये किंवा बोंडात छिद्र करून आत शिरते. एकदा का ती बोंडात शिरली की तिचे गुलाबी बोंडअळी नियंत्रण (Pink bollworm management in cotton marathi) करणे खूप कठीण जाते. आतमध्ये कापसाच्या सरकीवर (Cotton Seed) उपजीविका करून ती मोठी होते आणि तिचा रंग गडद गुलाबी होतो. ही अवस्था साधारण १४ ते २० दिवसांची असते, ज्यामध्ये पिकाचे सर्वाधिक नुकसान होते.
२.३ कोष अवस्था (Pupal Stage)
अळी पूर्ण वाढल्यानंतर ती बोंडातून बाहेर येते आणि जमिनीवर पडून पालापाचोळ्यात किंवा मातीत स्वतःभोवती एक आवरण (Cocoon) तयार करून सुप्तावस्थेत (Pupal stage) जाते. ही अवस्था साधारण ८ ते १० दिवस चालते.
२.४ पतंग अवस्था (Adult Moth Stage)
कोषातून बाहेर आल्यावर तो एक पतंग बनतो. या पतंगाचा रंग करडा-तपकिरी असतो आणि त्याच्या पंखांवर काळे ठिपके असतात. हे पतंग रात्रीच्या वेळी सक्रिय (Active) असतात. मादी पतंग पुन्हा कपाशीवर अंडी घालते आणि हे चक्र असेच सुरू राहते.
टेबल १: गुलाबी बोंडअळीची जीवनचक्र अवस्था आणि कालावधी (Life Cycle Duration)
| अवस्था (Stage) | रंग / ओळख (Color / Identification) | कालावधी (Duration) | नुकसानीची पातळी |
| १. अंडी (Egg) | पांढरट, अतिशय सूक्ष्म | ४ ते ५ दिवस | नुकसान नाही, पण नियंत्रणासाठी योग्य वेळ |
| २. अळी (Larva) | पांढरट ते गडद गुलाबी | १४ ते २० दिवस | सर्वाधिक नुकसान (Dangerous) |
| ३. कोष (Pupa) | तपकिरी आवरण (जमिनीत) | ८ ते १० दिवस | नुकसान नाही |
| ४. पतंग (Adult) | करडा-तपकिरी रंगाचा कीटक | १० ते १४ दिवस | अंडी घालून प्रादुर्भाव वाढवतो |
३. कपाशीवर गुलाबी बोंडअळीचा प्रादुर्भाव कसा ओळखावा? (Symptoms of Attack)
शेतकरी मित्रांनो, कापूस शेती माहिती (Cotton farming information) घेत असताना पिकाचे निरीक्षण (Crop Scouting) करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कपाशीवरील बोंडअळी आत लपलेली असल्याने बाहेरून पीक हिरवेगार दिसते, पण आतून पोखरलेले असते. खालील लक्षणांवरून तुम्ही या अळीचा प्रादुर्भाव (Infestation) ओळखू शकता:
३.१ फुलांमधील बदल (Rosette Flower / डोमकळी)
हे गुलाबी बोंडअळीचे सर्वात पहिले आणि प्रमुख लक्षण आहे. कपाशीची फुले उमलण्याऐवजी त्यांचा आकार बंदिस्त किंवा बदामासारखा (Rosette shape) होतो. याला आपण ‘डोमकळी’ म्हणतो. जर तुम्ही अशी डोमकळी उघडून पाहिली, तर त्यात तुम्हाला पांढऱ्या किंवा गुलाबी रंगाची अळी आणि तिची विष्ठा (Excreta) नक्की दिसेल.
३.२ बोंडावरील छिद्रे आणि आतील नुकसान (Boll Damage)
अळी जेव्हा बोंडात शिरते, तेव्हा ते छिद्र कालांतराने बुजून जाते, त्यामुळे बोंड बाहेरून चांगले दिसते. पण अळी आतमध्ये सरकी खाते. प्रादुर्भाव जास्त असल्यास बोंडावर काळे डाग पडतात, काही बोंडांवर छिद्रे दिसतात आणि प्रादुर्भावित बोंडे अकाली परिपक्व (Premature opening) होऊन अर्धवट फुटतात.
३.३ कापसाच्या प्रतीवर होणारा परिणाम (Impact on Cotton Quality)
बोंडअळीच्या हल्ल्यामुळे कापसाचे धागे (Cotton fiber) कमकुवत होतात. कापसाला पिवळसर किंवा काळा रंग येतो. तसेच, सरकी पोखरली गेल्यामुळे कापसाचे वजन घटते आणि तेलनिर्मितीसाठी सरकीची गुणवत्ता खराब होते.
४. प्रादुर्भाव दरवर्षी का वाढतोय? याची प्रमुख कारणे (Reasons for High Infestation)
तुम्ही विचार करत असाल की, आपण दरवर्षी kapashi varil gulabi bond ali upay करत असतो, तरीही ही कीड दरवर्षी एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर का येते? याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- सलग कापूस लागवड (Monoculture): वर्षानुवर्षे एकाच शेतात कापूस घेतल्याने या अळीला सातत्याने खाद्य मिळत राहते.
- हंगामापूर्वीची लागवड (Pre-monsoon sowing): मे महिन्यात बागायती कापूस लागवड केल्यामुळे अळीला लवकर खाद्य मिळते आणि तिचा जीवनक्रम वेगाने सुरू होतो.
- फरदड (Ratoon Crop) घेणे: काही शेतकरी डिसेंबर-जानेवारी नंतरही कापसाचे पीक शेतात उभे ठेवतात (फरदड घेतात). यामुळे अळीला वर्षभर आसरा मिळतो.
- चुकीच्या फवारण्या (Wrong Spraying Practices): योग्य वेळी कामगंध सापळे न लावता थेट महागड्या आणि अत्यंत विषारी रासायनिक फवारण्या केल्यामुळे मित्र कीटक (Friendly insects) मरून जातात आणि अळीची प्रतिकारशक्ती (Resistance) वाढते.
५. गुलाबी बोंडअळीचा 100% खात्रीशीर बंदोबस्त: संपूर्ण एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM)
केवळ औषध मारले म्हणजे कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी नियंत्रण झाले असे नाही. यासाठी आपल्याला एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (Integrated Pest Management – IPM) पद्धतीचा अवलंब करावा लागेल. यामध्ये मशागतीय, यांत्रिक, जैविक आणि रासायनिक अशा चारही पद्धतींचा योग्य समन्वय साधायचा असतो.
५.१ मशागतीय पद्धती आणि पूर्वतयारी (Cultural Control & Prevention)
रोग आल्यावर उपाय करण्यापेक्षा तो येऊच न देणे हे सर्वात उत्तम!
- खोल नांगरट (Deep Ploughing): उन्हाळ्यात शेताची खोल नांगरट करावी. यामुळे जमिनीत लपलेले अळीचे कोष (Pupae) उन्हाच्या तडाख्याने आणि पक्ष्यांनी खाल्ल्याने नष्ट होतात.
- पिकांची फेरपालट (Crop Rotation): सतत कापूस घेण्याऐवजी सोयाबीन, तूर किंवा मका अशी पिके आलटून पालटून घ्यावीत.
- शेत स्वच्छ ठेवणे (Clean Cultivation): कापसाच्या पिकाची काढणी झाल्यानंतर शेतातील पऱ्हाट्या (Cotton stalks) नष्ट कराव्यात. त्या शेताच्या बांधावर साठवून ठेवू नयेत, कारण त्यात अळी सुप्तावस्थेत जिवंत राहते.
- डोमकळ्या नष्ट करणे: पीक ४०-४५ दिवसांचे झाल्यावर शेतात फिरून ज्या डोमकळ्या (Rosette flowers) दिसतील, त्या हाताने तोडून एका पिशवीत गोळा कराव्यात आणि शेताबाहेर नेऊन नष्ट कराव्यात (जाळून टाकाव्यात किंवा जमिनीत पुरावीत). हा सर्वात बिनखर्चाचा आणि प्रभावी उपाय आहे.
५.२ यांत्रिक पद्धती (Mechanical Control) आणि कामगंध सापळे (Pheromone Traps)
गुलाबी बोंडअळी नियंत्रण (pink bollworm management in cotton marathi) करण्यासाठी कामगंध सापळे हा एक अत्यंत चमत्कारिक आणि स्वस्त उपाय आहे.
कामगंध सापळे: पिकांचे रक्षण करणारा आधुनिक व सुरक्षित उपाय | Pheromone Traps Information
फेरोमोन ट्रॅप वापरण्याची पद्धत (How to use pheromone traps):
कामगंध सापळ्यांमध्ये मादी पतंगाचा वास (Pheromone Lure) असतो. हा वास ओळखून नर पतंग त्या सापळ्याकडे आकर्षित होतात आणि त्यात अडकून मरतात. नर पतंगच मेल्यामुळे अंडी फलन (Fertilization) होत नाही आणि अळीची पुढची पिढी तयारच होत नाही.
- सर्वेक्षणासाठी (For Monitoring): पीक ४० ते ४५ दिवसांचे झाल्यापासून एकरी २ ते ३ कामगंध सापळे लावावेत.
- सामूहिक नियंत्रणासाठी (Mass Trapping): जर सलग ३ दिवस एका सापळ्यामध्ये ८ ते १० पतंग अडकलेले दिसले, तर ही धोक्याची घंटा (Economic Threshold Level – ETL) आहे असे समजावे. अशा वेळी एकरी ८ ते १० कामगंध सापळे लावून मास ट्रॅपिंग करावे.
- ल्युअर्स (Lures) बदलणे: सापळ्यातील गोळी (Lure) दर ३० ते ४० दिवसांनी बदलणे आवश्यक आहे.
टेबल २: कामगंध सापळे (Pheromone traps) वापरण्याचे फायदे वि. खर्च (Cost-Benefit Analysis)
| तपशील (Details) | खर्च / प्रमाण | मिळणारा फायदा (Benefits) |
| सापळ्यांची संख्या (Per Acre) | ८ ते १० सापळे (एकरी) | नर पतंग मोठ्या संख्येने पकडले जातात. |
| अंदाजित खर्च (Estimated Cost) | रु. ४०० ते ५०० प्रति एकर | एक महागडी रासायनिक फवारणी वाचते (रु. १५००+ बचत). |
| लागवडीची वेळ (Time of Install) | पेरणीनंतर ४० व्या दिवसापासून | अळीचा प्रादुर्भाव वेळेत ओळखता येतो. |
| सुरक्षितता (Safety) | पर्यावरण व पिकासाठी १००% सुरक्षित | मित्र कीटक जिवंत राहतात. |
५.३ जैविक नियंत्रण (Biological Control)
रसायनांचा वापर कमी करून निसर्गाच्या मदतीने बोंडअळी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन करणे हा शाश्वत शेतीचा पाया आहे.
- ट्रायकोग्रामा कार्ड कापूस (Trichogramma card cotton): ‘ट्रायकोग्रामा बॅक्ट्री’ (Trichogramma bactrae) हे मित्र कीटक आहेत जे गुलाबी बोंडअळीच्या अंड्यांमध्ये स्वतःची अंडी घालतात आणि बोंडअळीची अंडी आतल्या आत नष्ट करतात. पिकाला पाते लागण्यास सुरुवात झाल्यावर (४५-५० दिवसांनी) एकरी ३ ते ५ ट्रायकोग्रामा कार्ड्स शेतात पानांच्या मागील बाजूस स्टेपलरने लावावीत. ही कार्ड्स जवळच्या कृषी विज्ञान केंद्रात (KVK) सहज मिळतात.
- निंबोळी अर्क (Neem Extract Spraying): कपाशीला फुले येण्याच्या अवस्थेत ५% निंबोळी अर्काची किंवा १५०० PPM अझाडिरेक्टिन (Azadirachtin) ५० मिली प्रति १० लिटर पाणी या प्रमाणात पहिली फवारणी करावी. यामुळे कपाशीची पाने कडू होतात आणि मादी पतंग अंडी घालण्यास परावृत्त होते.
५.४ रासायनिक नियंत्रण (Chemical Control – The Last Resort)
रासायनिक फवारणी हा आपला शेवटचा उपाय असायला हवा. कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी फवारणी वेळापत्रक (Chemical Spraying Schedule) तेव्हाच वापरावे जेव्हा आर्थिक नुकसानीची पातळी (ETL) ओलांडली जाते. म्हणजेच, जेव्हा १०% पेक्षा जास्त डोमकळ्या किंवा बोंडे प्रादुर्भावग्रस्त दिसतात, किंवा सलग ३ दिवस कामगंध सापळ्यात ८ पेक्षा जास्त पतंग सापडतात, तेव्हाच रासायनिक फवारणी करावी.
अधिक माहितीसाठी वाचा: कापूस तंत्रज्ञान संशोधनासाठी केंद्रीय संस्था
६. बोंडअळी नियंत्रणासाठी फवारणीचे अचूक वेळापत्रक (Chemical Spraying Schedule)
अनेक शेतकरी चुकीच्या वेळी चुकीचे गुलाबी बोंडअळीचे औषध (Pink bollworm medicine) फवारतात. योग्य कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळी फवारणी वेळापत्रक खालीलप्रमाणे वापरावे:
६.१ पहिली फवारणी (पिकाच्या ४५ ते ६० दिवसांदरम्यान – फुले लागण्याची वेळ)
या काळात अळी अंड्यातून नुकतीच बाहेर आलेली असते. यावेळेस अति विषारी औषधे टाळावीत.
- औषध: प्रोफेनोफोस ५०% ईसी (Profenofos 50% EC)
- प्रमाण: ४० मिली प्रति १५ लिटर पाणी.
- किंवा थायोडिकार्ब ७५% डब्ल्यूपी (Thiodicarb 75% WP) २५ ग्रॅम प्रति १५ लिटर पाणी.
६.२ दुसरी फवारणी (पिकाच्या ६० ते ९० दिवसांदरम्यान – बोंडे लागण्याची वेळ)
या काळात बोंडांचे संरक्षण करणे सर्वात महत्वाचे असते.
- औषध: क्विनॉलफॉस २५% ईसी (Quinalphos 25% EC)
- प्रमाण: ४० मिली प्रति १५ लिटर पाणी.
- किंवा क्लोरपायरीफॉस २०% ईसी (Chlorpyrifos 20% EC) ५० मिली प्रति १५ लिटर पाणी.
६.३ तिसरी फवारणी (गंभीर प्रादुर्भाव असल्यास – ९० दिवसांनंतर)
जर प्रादुर्भाव खूपच जास्त असेल आणि बोंडअळीचा 100% खात्रीशीर बंदोबस्त होत नसेल, तरच खालील औषधांचा वापर करावा. (सिंथेटिक पायरेथ्रॉईड्स गटातील कीटकनाशके).
- औषध: सायपरमेथ्रिन २५% ईसी (Cypermethrin 25% EC) – १० मिली प्रति १५ लिटर पाणी.
- किंवा लॅम्बडा सायहॅलोथ्रिन ५% ईसी (Lambda-cyhalothrin 5% EC) – १० मिली प्रति १५ लिटर पाणी.
टेबल ३: कपाशीवरील रासायनिक फवारणी औषधे आणि प्रमाण (Spraying Details)
| फवारणीचा टप्पा | पिकाचे वय (दिवस) | सुचविलेले औषध (Pesticide) | प्रमाण (प्रति १५ लिटर पंप) |
| पहिली फवारणी | ४५ ते ६० दिवस | प्रोफेनोफोस ५०% EC (Profenofos) | ४० मिली |
| दुसरी फवारणी | ६० ते ९० दिवस | क्विनॉलफॉस २५% EC (Quinalphos) | ४० मिली |
| तिसरी फवारणी | ९०+ दिवस (गरज भासल्यास) | सापरमेथ्रिन २५% EC (Cypermethrin) | १० मिली |
(महत्त्वाची सूचना: वरील औषधांचे प्रमाण हे १५ लिटर पंपासाठी दिले आहे. फवारणी करण्यापूर्वी कृषी तज्ज्ञांचा किंवा जवळच्या कृषी सेवा केंद्राचा सल्ला नक्की घ्यावा.)
७. शेतकरी मित्रांसाठी फवारणी करताना घ्यावयाची काळजी (Safety Tips for Farmers)
kapashi varil gulabi bond ali upay करताना रसायनांचा वापर अटळ असला, तरी स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घेणे सर्वात जास्त महत्त्वाचे आहे:
- फवारणी नेहमी सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी ऊन कमी झाल्यावरच करावी.
- फवारणी करताना तोंडाला मास्क, हातात हातमोजे (Hand gloves) आणि अंगावर पूर्ण कपडे असावेत.
- फवारणी करत असताना वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने (Against the wind) कधीही फवारणी करू नये.
- औषध उरले तर ते शेतात किंवा पाण्याच्या स्त्रोतात (विहीर, नदी) फेकू नये, त्याची योग्य विल्हेवाट लावावी.
- कीटकनाशक फवारल्यानंतर शेतात कमीत कमी ४८ तास जनावरांना किंवा लहान मुलांना जाऊ देऊ नये.
कापूस लागवड तंत्रज्ञान 2026: खत, फवारणी ते बोंडअळी नियंत्रण (A to Z माहिती) । Cotton Farming
८. थोडक्यात सांगायचे तर…
शेतकरी मित्रांनो, गुलाबी बोंडअळीचा 100% खात्रीशीर बंदोबस्त करायचा असेल, तर केवळ महागड्या रासायनिक फवारण्यांवर अवलंबून राहून चालणार नाही. सुरुवातीपासूनच एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) करणे ही काळाची गरज आहे. योग्य वेळी शेतातील डोमकळ्या वेचणे, कामगंध सापळे (Pheromone Traps) लावणे आणि जैविक ट्रायकोग्रामा कार्ड्सचा वापर केल्यास तुमचा फवारणीचा हजारो रुपयांचा खर्च नक्की वाचेल आणि कपाशीचे उत्पादनही भरघोस मिळेल.
‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ चा नेहमी हाच प्रामाणिक प्रयत्न असतो की, आमच्या शेतकरी बांधवांना योग्य, शास्त्रशुद्ध, वैज्ञानिक आणि खर्चात बचत करणारी माहिती मिळावी. तुमची मेहनत वाया जाऊ नये, याच एका उद्देशाने आम्ही हा सविस्तर लेख तयार केला आहे. तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली, हे आम्हाला नक्की सांगा. जर तुमच्या मनात काही शंका असतील, तर नक्की विचारा. हा लेख तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत आणि व्हाट्सअॅप ग्रुप्सवर नक्की शेअर करा, जेणेकरून सर्वांना या अस्मानी आणि सुलतानी संकटाशी (Localized Calamity) लढण्यास मदत होईल.
धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
९. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न १: कपाशीवरील गुलाबी बोंडअळीसाठी सर्वात चांगले औषध कोणते?
उत्तर: गुलाबी बोंडअळीच्या नियंत्रणासाठी सुरुवातीच्या काळात ५% निंबोळी अर्क फायदेशीर ठरतो. प्रादुर्भाव वाढल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने प्रोफेनोफोस ५०% ईसी (Profenofos 50% EC) ४० मिली किंवा क्लोरपायरीफॉस २०% ईसी (Chlorpyrifos) ५० मिली प्रति १५ लिटर पाण्यामध्ये मिसळून फवारणी करावी.
प्रश्न २: एका एकरात गुलाबी बोंडअळीसाठी किती कामगंध सापळे (Pheromone Traps) लावावे?
उत्तर: गुलाबी बोंडअळीचे केवळ सर्वेक्षण (Monitoring) करण्यासाठी एकरी २ ते ३ कामगंध सापळे लावावेत. पण जर तुम्हाला अळीचे सामूहिक नियंत्रण (Mass Trapping) करून पतंग पकडायचे असतील, तर एकरी ८ ते १० कामगंध सापळे लावणे अत्यंत आवश्यक आहे.
प्रश्न ३: कपाशीला डोमकळी (Rosette flower) लागल्यावर सर्वात आधी काय करावे?
उत्तर: डोमकळी दिसणे हे बोंडअळीच्या प्रादुर्भावाचे पहिले लक्षण आहे. शेतात फिरून ज्या फुलांचा आकार बदामी किंवा बंद (Rosette shape) झालेला दिसतो, ती फुले (डोमकळ्या) अळीसकट हाताने तोडून एका पिशवीत जमा करावीत आणि शेताबाहेर नेऊन जाळून किंवा जमिनीत पुरून नष्ट करावीत. हा सर्वात सोपा आणि मोफत उपाय आहे.
प्रश्न ४: गुलाबी बोंडअळीचा प्रादुर्भाव कपाशीवर कोणत्या महिन्यात सर्वात जास्त असतो?
उत्तर: साधारणपणे ऑगस्ट ते ऑक्टोबर या महिन्यात, जेव्हा कपाशीला मोठ्या प्रमाणावर फुले आणि बोंडे लागण्यास सुरुवात होते, तेव्हा या अळीचा प्रादुर्भाव सर्वात जास्त दिसून येतो. म्हणूनच पीक ४५ दिवसांचे झाल्यापासूनच प्रतिबंधात्मक उपाय (Preventive measures) सुरू करणे गरजेचे आहे.
प्रश्न ५: जैविक पद्धतीने गुलाबी बोंडअळी कशी रोखावी?
उत्तर: जैविक नियंत्रण करण्यासाठी ‘ट्रायकोग्रामा बॅक्ट्री’ (Trichogramma bactrae) या मित्र कीटकांची अंडी असलेली कार्ड्स (Trichogramma Cards) शेतात लावावीत. हे मित्र कीटक बोंडअळीची अंडी शोधून ती आतल्या आत नष्ट करतात. एका एकरासाठी साधारणतः ३ ते ५ कार्ड्स पुरेशी होतात.
प्रश्न ६: फेरोमोन ट्रॅपमधील गोळी (Lure) किती दिवसांनी बदलणे आवश्यक आहे?
उत्तर: कामगंध सापळ्यामध्ये (Pheromone Trap) जी गोळी (Lure) असते, तिचा गंध हवेमध्ये उडून जातो. त्यामुळे चांगल्या परिणामांसाठी (Best Results) दर ३० ते ४० दिवसांनी सापळ्यातील जुनी गोळी काढून तिथे नवीन गोळी टाकणे अनिवार्य आहे.
प्रश्न ७: फरदड (Ratoon Crop) घेतल्यामुळे गुलाबी बोंडअळीचा धोका वाढतो का?
उत्तर: होय, १०० टक्के! डिसेंबर-जानेवारी नंतर कापसाचे पीक शेतात तसेच उभे ठेवल्यास (फरदड घेतल्यास) गुलाबी बोंडअळीला जगण्यासाठी वर्षभर खाद्य आणि आसरा (Intimation of food availability) मिळतो. यामुळे पुढच्या वर्षीच्या हंगामात बोंडअळीचा प्रादुर्भाव अनेक पटींनी वाढतो. त्यामुळे फरदड घेणे पूर्णपणे टाळावे.
