शेतकरी मित्रांनो, तुम्ही महागडी खते देऊनही पिकांची योग्य वाढ होत नाहीये का? जर हो, तर तुमच्या पिकाला ‘सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients)’ कमी पडत असू शकतात. या विशेष लेखात आपण पिकांच्या वाढीसाठी लागणारी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये, त्यांची कार्ये आणि पिकांवरील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता आणि उपाय याबद्दल खात्रीशीर माहिती पाहणार आहोत. ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ वर तुम्हाला खत व्यवस्थापन (Fertilizer management) आणि पीक पोषणाबद्दल (Crop nutrition) संपूर्ण आणि अद्ययावत मार्गदर्शन मिळेल. चला तर मग, शेतीमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे महत्त्व (Importance of micronutrients in agriculture) सविस्तर समजून घेऊया.
१. पिकांना सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची (Micronutrients) गरज का असते?
आपल्या महाराष्ट्रातील शेतकरी रात्रंदिवस एक करून शेतात राबतो. पिकाला पाणी देतो, युरिया (Urea), डीएपी (DAP), पोटॅश (Potash) सारखी मुख्य खते वेळेवर देतो. पण बऱ्याचदा असे होते की, सर्व काही करूनही पिकाची पाने पिवळी पडतात, फुलांची गळ होते, किंवा फळांना योग्य आकार येत नाही. अशा वेळी आपण संभ्रमात पडतो की नक्की चुकलंय कुठे?
मित्रांनो, जसे मानवी शरीराला निरोगी राहण्यासाठी आणि उत्तम वाढीसाठी कार्बोहायड्रेट्स आणि प्रोटीन्स सोबतच अगदी थोड्या प्रमाणात जीवनसत्त्वे (Vitamins) आणि खनिजांची (Minerals) गरज असते, अगदी तसेच पिकांचेही असते. पिकांना लागणारी ही जीवनसत्त्वे म्हणजेच पिकांसाठी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients for Crops) होत. पिकांचे उत्पादन आणि गुणवत्ता ठरवण्यात या अन्नद्रव्यांचा वाटा सिंहाचा असतो. जर जमिनीत या अन्नद्रव्यांची कमतरता असेल, तर तुम्ही कितीही मुख्य खते दिली तरी पिकाला त्याचा पूर्ण फायदा मिळत नाही.
२. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये म्हणजे नेमके काय? (What are Micronutrients?)
पिकांच्या योग्य वाढीसाठी आणि जीवनचक्र पूर्ण करण्यासाठी एकूण १७ अन्नद्रव्यांची आवश्यकता असते. यातील काही अन्नद्रव्ये पिकांना जास्त प्रमाणात लागतात, त्यांना मुख्य अन्नद्रव्ये (Macronutrients) म्हणतात (उदा. नत्र, स्फुरद, पालाश). तर जी अन्नद्रव्ये पिकांना अगदी थोड्या किंवा सूक्ष्म प्रमाणात लागतात, पण त्यांच्याशिवाय पिकाची वाढच होऊ शकत नाही, त्यांना सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) असे म्हणतात.
जरी ही अन्नद्रव्ये पिकांना कमी प्रमाणात लागत असली, तरी शेतीमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. यांच्या कमतरतेमुळे पिकांचे २५ ते ३० टक्क्यांपर्यंत नुकसान होऊ शकते.
तक्ता १: मुख्य अन्नद्रव्ये (Macronutrients) आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) यातील फरक
| वैशिष्ट्ये | मुख्य अन्नद्रव्ये (Macronutrients) | सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) |
| प्रमाण | पिकांना जास्त प्रमाणात लागतात. | पिकांना अतिशय अल्प (सूक्ष्म) प्रमाणात लागतात. |
| उदाहरणे | नत्र (Nitrogen), स्फुरद (Phosphorus), पालाश (Potassium). | झिंक (Zinc), लोह (Iron), बोरॉन (Boron), तांबे (Copper) इ. |
| मुख्य कार्य | झाडाची शाकीय वाढ, मुळांची वाढ आणि फळांची निर्मिती. | संप्रेरकांची निर्मिती, रोगप्रतिकारशक्ती आणि पेशींची बांधणी. |
| खताचा डोस | किलो किंवा पोत्यांच्या (Bags) प्रमाणात दिला जातो. | ग्राम (Grams) किंवा मिली (ml) मध्ये दिला जातो. |
३. पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारी ८ प्रमुख सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि त्यांची कार्ये
शेतातील पिकाला जोमदार बनवण्यासाठी आणि भरपूर उत्पादन मिळवण्यासाठी प्रामुख्याने ८ सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची गरज असते. यातील प्रत्येकाचे काम ठरलेले आहे. चला, या ८ शिलेदारांची ओळख करून घेऊया:
३.१ झिंक / जस्त (Zinc) – संप्रेरकांची निर्मिती
झिंक (Zinc) हे पिकांच्या वाढीसाठी सर्वात महत्त्वाचे सूक्ष्म अन्नद्रव्य मानले जाते.
- कार्य: पिकांमध्ये ‘ऑक्झिन’ (Auxin) नावाचे वाढीचे संप्रेरक (Growth Hormone) तयार करण्यासाठी झिंकची गरज असते.
- फायदे: यामुळे झाडाच्या पेऱ्यांमधील अंतर (Internodal distance) योग्य राहते, पानांचा आकार वाढतो आणि झाडाला नवीन फूटवे (Tillers) चांगले येतात. झिंकमुळे पिकांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.
३.२ लोह (Iron) – हरितद्रव्य निर्मिती (Chlorophyll)
पिकांची पिवळी पाने पडण्याची कारणे शोधताना सर्वात पहिले नाव येते ते लोहाचे (Iron).
- कार्य: पानांमध्ये जो हिरवा रंग असतो, तो ‘हरितद्रव्य’ (Chlorophyll) मुळे असतो. हे हरितद्रव्य तयार करण्यासाठी लोहाची नितांत आवश्यकता असते.
- फायदे: लोहामुळे प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) क्रिया अत्यंत वेगाने होते, ज्यामुळे झाड स्वतःचे अन्न भरपूर प्रमाणात तयार करते आणि पीक हिरवेगार, टवटवीत दिसते.
३.३ बोरॉन (Boron) – फळधारणा आणि परागीभवन (Pollination)
फळबागा (उदा. डाळिंब, लिंबू, पेरू) आणि भाजीपाला पिकांसाठी बोरॉन (Boron) हा एक चमत्कारासारखा काम करतो.
- कार्य: फुलांमधील परागीभवन (Pollination) प्रक्रियेत बोरॉनचा मोठा वाटा आहे. तसेच, झाडाच्या पेशीभित्तिका (Cell walls) मजबूत करण्याचे काम बोरॉन करते.
- फायदे: बोरॉनमुळे फुलांची गळ थांबते, फुलांचे फळात रूपांतर (Fruit setting) वेगाने होते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे फळांना तडे जाणे (Fruit cracking) ही समस्या बोरॉनच्या वापरामुळे १००% थांबते.
३.४ मँगेनीज (Manganese) – प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis)
मॅंगनीज (Manganese) हे लोहाचा (Iron) जवळचा मित्र आहे.
- कार्य: प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेत पाण्याचे विघटन करून ऊर्जा तयार करण्यासाठी मँगेनीज मदत करते. पिकांमधील विविध एन्झाईम्स (Enzymes – विकरे) सक्रिय करण्याचे काम मँगेनीज करते.
- फायदे: बियांची उगवण क्षमता वाढते आणि पिकाची मुळे जमिनीत खोलवर जाण्यास मदत होते.
३.५ तांबे (Copper) – रोगप्रतिकारक शक्ती
- कार्य: वनस्पतींमध्ये लिग्निन (Lignin) नावाचा घटक तयार करण्यासाठी तांबे (Copper) मदत करते. लिग्निनमुळे झाडाच्या खोडाला आणि फांद्यांना बळकटी मिळते.
- फायदे: हे एक नैसर्गिक बुरशीनाशक (Natural Fungicide) म्हणूनही काम करते. तांब्याच्या योग्य प्रमाणामुळे पिकांवर बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि झाड निरोगी राहते.
३.६ मॉलिब्डेनम (Molybdenum) – नत्र स्थिरीकरण (Nitrogen fixation)
विशेषतः सोयाबीन, तूर, मूग, उडीद यांसारख्या शेंगवर्गीय (Leguminous) पिकांसाठी हे वरदान आहे.
- कार्य: हवेतील नत्र (Nitrogen) शोषून तो मुळांच्या गाठींमध्ये (Root nodules) साठवण्यासाठी मॉलिब्डेनम (Molybdenum) जिवाणूंना मदत करते. तसेच पिकाने शोषलेल्या नायट्रेटचे अमिनो ऍसिडमध्ये रूपांतर करते.
- फायदे: खतावरील खर्च वाचतो आणि नत्राची नैसर्गिक उपलब्धता वाढते.
३.७ क्लोरीन (Chlorine) – पाण्याचे संतुलन
- कार्य: झाडाच्या पेशींमधील पाण्याचे संतुलन (Water balance) राखण्याचे काम क्लोरीन करते. तसेच पानांवरील पर्णरंध्रे (Stomata) उघडण्याची आणि बंद होण्याची क्रिया नियंत्रित करते.
- फायदे: दुष्काळी परिस्थितीत किंवा पाण्याचा ताण पडल्यास झाडाला तग धरून राहण्यास क्लोरीन मदत करते.
३.८ निकेल (Nickel) – युरियाचे विघटन
- कार्य: आपण पिकाला जो युरिया देतो, त्याचे योग्य विघटन करून पिकाला उपलब्ध करून देण्याचे काम निकेल करते.
- फायदे: निकेलच्या कमतरतेमुळे पानांमध्ये युरिया साचून पाने जळण्याची (Urea toxicity) शक्यता असते, निकेल हीच विषबाधा रोखते.
माती आरोग्य आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्य कमतरता: जमिनीतील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता आणि त्यांचे व्यवस्थापन याबद्दलची माहिती मृद आरोग्य व्यवस्थापन मार्गदर्शिका (Annexures PDF) या अधिकृत दस्तऐवजात पाहता येईल.
४. महाराष्ट्रातील जमिनीत सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता का जाणवते?
शेतकरी मित्रांनो, एक काळ असा होता की आपल्या जमिनीत सर्व अन्नद्रव्ये मुबलक होती. पण आजकाल पिकांवरील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता आणि उपाय हा प्रत्येक शेतकऱ्याचा चिंतेचा विषय बनला आहे. याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. चुनखडीयुक्त जमिनी (Calcareous Soils): महाराष्ट्रातील अनेक भागांतील जमिनींमध्ये चुनखडीचे प्रमाण जास्त आहे. अशा जमिनींचा सामू (pH Level) ८.० च्या पुढे असतो. सामू जास्त असल्याने जमिनीत झिंक (Zinc), लोह (Iron) आणि बोरॉन (Boron) उपलब्ध असले तरी ते पिकांच्या मुळांना घेता येत नाही. ते जमिनीत ‘फिक्स’ (Fix) होऊन जातात.
२. सेंद्रिय खतांचा अभाव: पूर्वी शेतकरी शेणखत, कंपोस्ट खत मुबलक वापरायचे. सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) हा सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा नैसर्गिक साठा असतो. आजकाल शेणखताचा वापर कमी झाल्याने जमिनीचा पोत बिघडला आहे.
३. रासायनिक खतांचा अतिवापर: केवळ युरिया आणि डीएपी यांसारख्या मुख्य खतांचा (NPK) वारेमाप वापर केल्यामुळे जमिनीतील इतर अन्नद्रव्यांचे संतुलन (Nutrient Imbalance) बिघडले आहे. जास्त स्फुरद (Phosphorus) दिल्यास पिकाला झिंक (Zinc) मिळत नाही.
४. सलग एकच पीक घेणे (Monocropping): एकाच शेतात वर्षानुवर्षे ऊस किंवा कपाशीसारखी पिके घेतल्याने जमिनीतील ठराविक थरातील सूक्ष्म अन्नद्रव्ये पूर्णपणे शोषली जातात आणि जमीन कुपोषित बनते.
कृषी विद्यापीठाचे तांत्रिक मार्गदर्शन: महाराष्ट्रातील जमिनींमधील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे प्रमाण (जसे की जस्त, लोह, बोरॉन) आणि त्यांच्या कमतरतेची कारणे यावर सविस्तर अभ्यास वाचण्यासाठी डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (PDKV) PDF चा संदर्भ घेऊ शकता
रायझोबियम आणि अझोटोबॅक्टर: पिकांना हवेतील नत्र मिळवून देणारे जिवाणू | आधुनिक शेती
५. पिकांवरून कमतरता कशी ओळखावी? (Deficiency Symptoms)
पिकांची पाने ही शेतकऱ्यासाठी आरशासारखी असतात. झाड स्वतः बोलू शकत नसले तरी, पानांच्या रंगावरून आणि आकारावरून ते आपली भूक सांगत असते. पीक पोषण (Crop nutrition) योग्य ठेवण्यासाठी कमतरतेची लक्षणे अचूक ओळखता येणे ही एक कला आहे.
मुख्यत्वे कमतरतेची लक्षणे पानांवर कुठे दिसतात (शेंड्याकडे की बुंध्याकडे) यावरून आपण अन्नद्रव्य ओळखू शकतो.
५.१ नवीन पानांवरील (शेंड्याकडील) लक्षणे
झाडाची जी नवीन कोवळी पाने असतात, जी नुकतीच उगवत आहेत, तिथे प्रामुख्याने लोह (Iron), मँगेनीज (Manganese), तांबे (Copper) आणि झिंक (Zinc) ची कमतरता दिसते.
- लोहाची कमतरता (Iron Deficiency): नवीन पानांच्या शिरा (Veins) हिरव्या राहतात, पण शिरांमधला भाग पूर्णपणे पिवळा (Yellow) किंवा पांढरट पडतो. (पिकांची पिवळी पाने पडण्याची कारणे शोधताना हे पहिले लक्षण तपासावे).
- झिंकची कमतरता (Zinc Deficiency): पानांचा आकार अत्यंत लहान राहतो. नवीन पाने गुच्छासारखी (Rosette) दिसतात. पानांवर फिकट पिवळे पट्टे दिसतात.
- तांब्याची कमतरता (Copper Deficiency): नवीन पाने गुंडाळली जातात, पानांच्या कडा करपल्यासारख्या दिसतात आणि झाडाचा शेंडा सुकतो (Dieback).
५.२ जुन्या पानांवरील (खालच्या) लक्षणे
मॅग्नेशियम (Magnesium) आणि मॉलिब्डेनम (Molybdenum) ची कमतरता साधारणपणे खालच्या जुन्या पानांवर दिसते.
- मॉलिब्डेनम (Molybdenum): खालची जुनी पाने फिकट हिरवी किंवा पिवळसर होतात. पानाच्या कडा करपून जळाल्यासारख्या दिसतात. पानांची वाढ खुंटते.
५.३ फळे आणि फुलांवरील परिणाम
- बोरॉनची कमतरता (Boron Deficiency): झाडाचा शेंडा (Growing point) मरतो. फळांना आणि खोडाला तडे जातात (उदा. टोमॅटो, डाळिंब फाटणे). फळांचा आकार वेडावाकडा होतो. फुलांची आणि कळ्यांची मोठ्या प्रमाणात गळ होते.
तक्ता २: सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता ओळखण्याची सोपी लक्षणे आणि तातडीचे उपाय
| कमतरता असलेले अन्नद्रव्य | प्रमुख लक्षण (लगेच ओळखण्यासाठी) | तातडीचा उपाय (फवारणी) |
| लोह (Iron) | शेंड्याकडील नवीन पाने पिवळी पडणे, शिरा हिरव्या. | चिलेटेड लोह (Chelated Iron – Fe EDTA) १ ते १.५ ग्राम/लिटर |
| झिंक (Zinc) | पानांचा आकार लहान राहणे, पानांवर पिवळे डाग. | चिलेटेड झिंक (Chelated Zinc – Zn EDTA) १ ग्राम/लिटर |
| बोरॉन (Boron) | फळांना तडे जाणे, वेडेवाकडे आकार, शेंडा मरणे. | बोरॉन २०% (Boron 20%) १ ते १.५ ग्राम/लिटर |
| मँगेनीज (Manganese) | पानांवर तपकिरी किंवा राखाडी रंगाचे ठिपके (Dead spots). | मँगेनीज सल्फेट २ ते ३ ग्राम/लिटर |
(टीप: फवारणीचे प्रमाण पिकाच्या वयानुसार थोडे बदलू शकते, सविस्तर माहिती पुढे दिलेली आहे.)
(मागील भागावरून पुढे चालू…)
६. मातीतून खत देणे (Soil Application) विरुद्ध फवारणी (Foliar Spray): काय आहे योग्य पद्धत?
पिकांवरील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता आणि उपाय योजताना शेतकऱ्यांसमोर नेहमी एक प्रश्न असतो की, ही खते मातीतून (जमिनीतून) द्यावीत की पानांवरून फवारणी करावी? पीक पोषण (Crop nutrition) योग्य प्रकारे होण्यासाठी दोन्ही पद्धतींचे स्वतःचे असे महत्त्व आहे.
- मातीतून खत देणे (Soil Application):पिकाच्या लागवडीच्या वेळी मुख्य खतांसोबत (उदा. बेसल डोस) सूक्ष्म अन्नद्रव्ये जमिनीतून देणे अत्यंत गरजेचे असते. यासाठी झिंक सल्फेट (Zinc Sulphate) किंवा फेरस सल्फेट (Ferrous Sulphate) १० ते १५ किलो प्रति एकर या प्रमाणात वापरले जाते. याचा फायदा असा की, पिकाला संपूर्ण हंगामात हळूहळू अन्नद्रव्ये मिळत राहतात. परंतु, जर तुमच्या जमिनीचा सामू (pH) जास्त असेल (चुनखडीयुक्त जमीन), तर जमिनीतून दिलेली ही खते ‘फिक्स’ होतात आणि पिकाला मिळत नाहीत.
- फवारणीद्वारे खत देणे (Foliar Spray):जेव्हा पिकावर कमतरतेची लक्षणे (Deficiency symptoms) स्पष्ट दिसू लागतात, उदा. पिकांची पिवळी पाने पडण्याची कारणे लक्षात येतात, तेव्हा जमिनीतून खत देण्याऐवजी पानांवरून फवारणी (Foliar spray) करणे हा सर्वात जलद आणि खात्रीशीर उपाय आहे. पानांवरून फवारलेले अन्नद्रव्य अवघ्या काही तासांत पिकाच्या पेशींमध्ये पोहोचते आणि ३ ते ४ दिवसांत पीक पुन्हा हिरवेगार होते. फवारणीसाठी नेहमी चिलेटेड मायक्रोन्यूट्रिएंट्स (Chelated Micronutrients) चाच वापर करावा.
७. चिलेटेड मायक्रोन्यूट्रिएंट्स (Chelated Micronutrients) म्हणजे काय आणि त्याचे फायदे
कृषी दुकानात गेल्यावर तुम्ही अनेकदा ‘चिलेटेड झिंक’ किंवा ‘चिलेटेड मायक्रोमिक्स’ (Chelated Micromix) अशी नावे ऐकली असतील. ‘चिलेट’ (Chelate) या शब्दाचा अर्थ होतो ‘खेकड्याची नांगी’ (Claw).
जेव्हा कोणत्याही सूक्ष्म अन्नद्रव्यावर (उदा. लोह किंवा झिंक) एका विशिष्ट सेंद्रिय रसायनाचे (उदा. EDTA किंवा EDDHA) आवरण चढवले जाते, तेव्हा त्याला चिलेटेड फॉर्म म्हणतात.
चिलेटेड खते वापरण्याचे फायदे:
१. जलद शोषण: चिलेटेड अन्नद्रव्ये पानांवरील पर्णरंध्रांमधून (Stomata) अत्यंत वेगाने आत शोषली जातात.
२. रिएक्शन होत नाही: अनेकदा दोन खते एकत्र मिसळल्यास ती फाटतात, पण चिलेटेड खते इतर औषधांसोबत लवकर रिअॅक्ट (React) होत नाहीत.
३. १००% उपयोग: साधी सल्फेट बेस खते फवारल्यास पिकाला त्यांचा फक्त ३०-४०% फायदा होतो, पण चिलेटेड खतांचा ९० ते १००% फायदा पिकाला मिळतो. त्यामुळे ही खते थोडी महाग असली तरी शेवटी फायद्याचीच ठरतात.
८. विविध पिकांनुसार सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे व्यवस्थापन (Crop-wise Management)
महाराष्ट्रातील हवामान आणि जमिनीनुसार विविध पिकांना वेगवेगळ्या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची गरज असते. शेतीमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे महत्त्व (Importance of micronutrients in agriculture) पीकनिहाय खालीलप्रमाणे आहे:
८.१ कापूस आणि सोयाबीन (Cash Crops)
कापूस आणि सोयाबीन ही महाराष्ट्राची मुख्य नगदी पिके आहेत.
- समस्या: सोयाबीनमध्ये अनेकदा कोवळी पाने पिवळी पडतात आणि कापसात पात्या गळण्याची (Square drop) मोठी समस्या असते.
- उपाय: सोयाबीनसाठी फुलोरा अवस्थेत चिलेटेड झिंक (१५ ग्रॅम/पंप) आणि मॉलिब्डेनम ची फवारणी केल्यास नत्र स्थिरीकरण वाढून शेंगांची संख्या वाढते. कापसात बोंडे लागण्याच्या वेळी बोरॉन (२० ग्रॅम/पंप) फवारल्यास पातेगळ थांबते आणि बोंडांचा आकार वाढतो.
८.२ ऊस आणि केळी
- समस्या: ऊस आणि केळी या पिकांना पाण्याची जास्त गरज असते. उन्हाळ्यात उसाची नवीन पाने पूर्णपणे पांढरी पडतात (केवडा रोग), हे लोहाच्या कमतरतेचे (Iron deficiency) प्रमुख लक्षण आहे.
- उपाय: केवडा दिसताच चिलेटेड लोह (Fe EDTA) १५ ते २० ग्रॅम प्रति १५ लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे. जमिनीत मुबलक सेंद्रिय खत द्यावे.
८.३ भाजीपाला पिके (Vegetables)
- समस्या: टोमॅटो, मिरची, वांगी या पिकांमध्ये फळांना तडे जाणे (Cracking) आणि फुले गळणे ही मुख्य समस्या असते.
- उपाय: भाजीपाला पिकांत फळधारणेच्या वेळी कॅल्शियम नायट्रेट सोबत बोरॉन (Boron 20%) ची फवारणी करणे अत्यंत लाभदायी ठरते. यामुळे मिरची आणि टोमॅटोची चमक (Shine) आणि टिकवण क्षमता (Shelf life) वाढते.
८.४ फळबागा (Orchards – डाळिंब, संत्रा, मोसंबी)
फळबागांमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांशिवाय दर्जेदार फळांची निर्मिती अशक्य आहे.
- उपाय: फळबागांसाठी मायक्रोन्यूट्रिएंट्स मिक्स (Micronutrient Mixture – Grade 2/4) ची फवारणी बागेच्या शाकीय वाढीच्या वेळी आणि फळ पोसण्याच्या वेळी (Fruit development stage) करावी. यामुळे फळांची साईज आणि गोडी वाढते.
तक्ता ३: सूक्ष्म अन्नद्रव्ये फवारणी प्रमाण (Micronutrients Foliar Spray Dosage)
| अन्नद्रव्याचे नाव (Chelated) | प्रमाण प्रति १५ लिटर बॅटरी पंप (Grams/Pump) | वापरण्याची योग्य वेळ |
| चिलेटेड झिंक (Zn EDTA 12%) | १५ ते २० ग्रॅम | शाकीय वाढीची अवस्था (Vegetative Stage) |
| चिलेटेड लोह (Fe EDTA 12%) | १५ ते २० ग्रॅम | नवीन पाने पिवळी पडल्यावर लगेच |
| बोरॉन (Boron 20%) | २० ते २५ ग्रॅम | फुलधारणा आणि फळ पक्वतेच्या वेळी |
| चिलेटेड मायक्रोमिक्स (Mix) | २५ ते ३० ग्रॅम | प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून २०-२५ दिवसांच्या अंतराने |
(टीप: औषधाचे प्रमाण कंपनीनुसार थोडेफार बदलू शकते, त्यामुळे लेबलवरील सूचना नक्की वाचा.)
९. फवारणी करताना घ्यायची महत्त्वाची काळजी (Precautions during spraying)
सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे १००% रिझल्ट्स मिळवण्यासाठी खत व्यवस्थापन करताना खालील काळजी नक्की घ्यावी:
१. वेळ: फवारणी नेहमी सकाळी लवकर (दव सुकल्यावर) किंवा संध्याकाळी ४ नंतर करावी. कडक उन्हात फवारणी केल्यास पाने जळण्याची (Leaf burning) शक्यता असते.
२. पाण्याचा सामू (pH of Water): फवारणीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पाण्याचा सामू ६.५ ते ७ च्या दरम्यान असावा. गढूळ किंवा क्षारयुक्त (Hard water) पाणी वापरू नये.
३. जार टेस्ट (Jar Test): सूक्ष्म अन्नद्रव्ये इतर कीटकनाशके किंवा बुरशीनाशकांसोबत (विशेषतः कॉपरयुक्त – उदा. ब्लिटॉक्स) मिसळण्यापूर्वी, एका काचेच्या ग्लासात थोडे औषध एकत्र करून पाहावे. औषध फाटले नाही, तरच एकत्र फवारणी करावी.
४. स्टीकरचा वापर: पावसाळी वातावरणात औषध पानांवर चिकटून राहण्यासाठी सिलिकॉन बेस स्टीकर (Spreader/Sticker) नक्की वापरावा.
१०. सेंद्रिय शेतीत (Organic Farming) सूक्ष्म अन्नद्रव्ये कशी वाढवावीत?
जर तुम्हाला रासायनिक खतांचा वापर कमी करायचा असेल, तर जमिनीत सूक्ष्म अन्नद्रव्ये नैसर्गिकरीत्या वाढवणे शक्य आहे.
- सेंद्रिय खतांचा वापर: शेणखत (FYM), गांडूळ खत (Vermicompost) आणि लेंडी खत यांमध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा मुबलक साठा असतो.
- हिरवळीची खते: ताग, धैंचा, चवळी यांसारखी पिके घेऊन ती फुलोऱ्यात असताना जमिनीत गाडल्यास (Green Manure) जमिनीत सर्व अन्नद्रव्ये उपलब्ध होतात.
- जिवाणू खते (Bio-fertilizers): आजकाल झिंक विरघळवणारे जिवाणू (Zinc Solubilizing Bacteria – ZSB) आणि लोह विरघळवणारे जिवाणू उपलब्ध आहेत. बीजप्रक्रियेद्वारे किंवा ठिबकद्वारे हे जिवाणू सोडल्यास जमिनीत फिक्स झालेले अन्नद्रव्ये पिकाला उपलब्ध होतात.
गांडूळ खत कसे तयार करावे? (Gandul Khat) प्रकल्प, फायदे व संपूर्ण माहिती
११. माती परीक्षण (Soil Testing): अचूक खत व्यवस्थापनाचा पाया
आजारी पडल्यावर डॉक्टर जशी अगोदर ब्लड टेस्ट करायला लावतात, तशीच शेतीची प्रकृती समजण्यासाठी माती परीक्षण (Soil testing) करणे हाच एकमेव शास्त्रीय मार्ग आहे.
माती परीक्षण केल्याने तुमच्या जमिनीत नक्की झिंक कमी आहे की लोह, याचा अचूक अहवाल मिळतो. यामुळे अनावश्यक खतांवर होणारा हजारो रुपयांचा खर्च वाचतो आणि पिकाला नेमके तेच अन्नद्रव्य देता येते, ज्याची त्याला भूक आहे.
👉 तुमच्या शेतातील मातीचा पोत सुधारण्यासाठी आणि मातीचा नमुना योग्य पद्धतीने कसा घ्यावा, याबद्दल सविस्तर माहितीसाठी येथे क्लिक करून शेतातील माती परीक्षण कसे करावे? (Mati Parikshan) A to Z संपूर्ण माहिती हे वाचा
महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग पोर्टल: राज्यातील खते, माती परीक्षण आणि शेती योजनांच्या अधिकृत माहितीसाठी तुम्ही महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग (krishi.maharashtra.gov.in) या मुख्य पोर्टलला भेट देऊ शकता.
१२. शेतकऱ्यांनी विचारलेले महत्त्वाचे प्रश्न (100% SEO Perfect FAQs)
Q१. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) आणि मुख्य अन्नद्रव्ये (Macronutrients) यात काय फरक आहे?
उत्तर: नत्र, स्फुरद, पालाश (NPK) ही पिकांना जास्त प्रमाणात लागणारी ‘मुख्य अन्नद्रव्ये’ आहेत जी झाडाच्या प्राथमिक वाढीसाठी आवश्यक असतात. याउलट, झिंक, लोह, बोरॉन ही पिकांना अगदी अल्प (ग्राममध्ये) प्रमाणात लागतात, पण संप्रेरके आणि विकरे तयार करण्यासाठी त्यांच्याशिवाय पिकाचे जीवनचक्र पूर्ण होऊ शकत नाही, त्यांना ‘सूक्ष्म अन्नद्रव्ये’ म्हणतात.
Q२. पिकाची नवीन पाने पिवळी पडत असतील तर कोणती कमतरता असते?
उत्तर: पिकांची पिवळी पाने पडण्याची कारणे शोधताना जर झाडाच्या शेंड्याकडील कोवळी आणि नवीन पाने पिवळी किंवा पांढरट पडत असतील, आणि त्यांच्या मुख्य शिरा (Veins) हिरव्या असतील, तर ती प्रामुख्याने लोह (Iron) ची कमतरता असते. अशावेळी चिलेटेड लोहाची फवारणी करावी.
Q३. बोरॉन (Boron) चा फळबागा आणि भाजीपाला पिकांमध्ये काय उपयोग आहे?
उत्तर: बोरॉनमुळे फुलांचे फळात रूपांतर (Fruit setting) चांगल्या प्रकारे होते. विशेषतः टोमॅटो, डाळिंब यांसारख्या पिकांत फळांना तडे जाणे (Fruit cracking) थांबते, फळांचा आकार सुधारतो आणि फुलांमधील परागीभवनाची (Pollination) प्रक्रिया जलद होते.
Q४. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये फवारणी प्रमाण (Foliar spray dosage) किती असावे आणि फवारणी कधी करावी?
उत्तर: चिलेटेड सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे प्रमाण साधारणपणे १५ ते २० ग्रॅम प्रति १५ लिटर (बॅटरी पंप) पाण्यासाठी असते. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी शक्यतो सकाळी लवकर (दव सुकल्यावर) किंवा संध्याकाळी उशिरा करावी. पिकाच्या शाकीय वाढीच्या आणि फुलधारणेच्या अवस्थेत फवारणी केल्यास सर्वोत्तम फायदा मिळतो.
Q५. चिलेटेड (Chelated) मायक्रोन्यूट्रिएंट्स वापरणे का फायद्याचे ठरते?
उत्तर: चिलेटेड फॉर्ममधील अन्नद्रव्ये पिकांच्या पानांवरील पर्णरंध्रांद्वारे अत्यंत वेगाने आत शोषली जातात. ही अन्नद्रव्ये इतर खतांसोबत (किंवा कडक पाण्यात) लवकर रिअॅक्ट होत नाहीत, त्यामुळे पिकांना या महागड्या खतांचा १००% फायदा मिळतो आणि रिझल्ट अवघ्या काही दिवसांत दिसतो.
Q६. जमिनीत सूक्ष्म अन्नद्रव्ये नैसर्गिकरीत्या कशी वाढवता येतील?
उत्तर: जमिनीत शेणखत, गांडूळ खत (Vermicompost), आणि ताग-धैंचा यांसारखी हिरवळीची खते यांचा नियमित वापर केल्यास जमिनीत सेंद्रिय कर्ब वाढतो. सेंद्रिय कर्ब वाढल्याने उपयुक्त जिवाणूंची संख्या वाढते व जमिनीत फिक्स झालेली सूक्ष्म अन्नद्रव्ये नैसर्गिकरीत्या पिकांना उपलब्ध होतात.
Q७. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये इतर कीटकनाशकांसोबत मिसळून फवारता येतात का?
उत्तर: बहुतांश चिलेटेड सूक्ष्म अन्नद्रव्ये सामान्य कीटकनाशकांसोबत (Pesticides) मिसळता येतात. मात्र, कॉपरयुक्त बुरशीनाशके (उदा. ब्लिटॉक्स) किंवा तणनाशकांसोबत ती कधीही मिसळू नयेत. कोणतेही मिश्रण संपूर्ण शेतात फवारण्यापूर्वी थोड्या पाण्यात ‘जार टेस्ट’ (Jar Test) नक्की करून पाहावी.
१३. चला तर मग, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा योग्य वापर करून भरघोस उत्पादन घेऊया! (निष्कर्ष)
शेतकरी मित्रांनो, नुसता युरिया किंवा डीएपी देऊन पिकांचे पोट पूर्णपणे भरत नाही. माणसाला जशी निरोगी राहण्यासाठी व्हिटॅमिन्सची (Vitamins) गरज असते, तशीच पिकांना जोमदार वाढीसाठी सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची (Micronutrients) गरज असते. वेळोवेळी माती परीक्षण करून, पिकाची भूक ओळखून जर आपण झिंक, लोह, बोरॉन यांसारख्या घटकांचा योग्य वेळी वापर केला, तर नक्कीच पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढेल, फुलांची गळ थांबेल आणि पर्यायाने उत्पादनात लक्षणीय वाढ दिसेल.
आम्हाला खात्री आहे की, ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या सविस्तर लेखामधून तुम्हाला पिकांसाठी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि त्यांच्या व्यवस्थापनाबाबत सर्व अचूक, शास्त्रशुद्ध आणि अद्ययावत माहिती मिळाली असेल.
(अधिक माहितीसाठी संदर्भ: महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV), राहुरी आणि कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन यांच्या पीक पोषण मार्गदर्शक पुस्तिका पहाव्यात.)
तुमच्या शेतात सध्या कोणत्या पिकावर कोणती कमतरता दिसत आहे किंवा पाने पिवळी पडण्याची समस्या आहे का? खाली कंमेंट बॉक्समध्ये तुमच्या पिकाचे नाव आणि समस्या नक्की सांगा, आम्ही तुम्हाला अचूक आणि खात्रीशीर उपाय सुचवू. तसेच, हा माहितीपूर्ण लेख तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत आणि गावच्या व्हॉट्सअॅप (WhatsApp) ग्रुप्सवर नक्की शेअर करा, जेणेकरून सर्वांना या माहितीचा फायदा होईल!
धन्यवाद..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
