शेतकरी मित्रांनो, पावसाळा जवळ आला की आपल्या बळीराजाला वेध लागतात ते धान (भात) लागवडीचे. पण पारंपारिक पद्धतीने शेती करून वाढता खर्च, मजुरांची टंचाई आणि कमी उत्पन्न ही समस्या तुम्हालाही भेडसावतेय ना? काळजी करू नका! आज ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या विशेष लेखात आपण आधुनिक धान (भात) लागवड व्यवस्थापन (adhunik-dhan-bhat-lagvad-vyavasthapan) तंत्रज्ञान अत्यंत सविस्तर जाणून घेणार आहोत. जर तुम्ही या लेखात दिलेल्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा (Modern Technology) आणि योग्य नियोजनाचा अवलंब केला, तर तुमचे एकरी उत्पादन नक्की वाढेल आणि खर्चातही मोठी बचत होईल. चला तर मग, धान पिकाच्या अधिक उत्पादनाचे गुपित उलगडूया!
१. भात शेतीसाठी आवश्यक हवामान आणि जमिनीची निवड (Soil and Climate)
आधुनिक धान लागवड व्यवस्थापन करताना सर्वात पहिली आणि महत्त्वाची पायरी म्हणजे योग्य हवामान आणि जमिनीची निवड करणे. धान हे प्रामुख्याने उष्ण आणि दमट हवामानातील (Tropical and Humid Climate) पीक आहे.
- हवामान (Climate): भात पिकाच्या जोमदार वाढीसाठी साधारणपणे २०°C ते ३५°C तापमान अतिशय पोषक असते. पिकाच्या वाढीच्या काळात १०० ते १५० सेंटीमीटर किंवा त्याहून अधिक पावसाची आवश्यकता असते. फुलोरा (Flowering Stage) अवस्थेत असताना स्वच्छ सूर्यप्रकाश आणि हलकी आर्द्रता असल्यास दाणे चांगले भरतात.
- जमीन (Soil Selection): धान लागवड कशी करावी, याचा विचार करताना जमीन हा पाया आहे. भात शेतीसाठी पाणी धरून ठेवणारी (High Water Holding Capacity), मध्यम ते भारी, काळी किंवा पोयट्याची जमीन उत्तम मानली जाते. जमिनीचा सामू (pH Value) ५.५ ते ७.५ च्या दरम्यान असावा. जास्त सच्छिद्र (Porous) किंवा रेताड जमिनीत पाणी साचून राहत नाही, त्यामुळे अशा जमिनीत भात शेती करणे टाळावे.
शेतातील माती परीक्षण कसे करावे? (Mati Parikshan) A to Z संपूर्ण माहिती
२. पूर्वमशागत आणि जमिनीची तयारी (Land Preparation)
चांगल्या उत्पादनासाठी जमिनीची योग्य पूर्वमशागत (Pre-sowing tillage) अत्यंत आवश्यक आहे. उन्हाळ्यात जमिनीची खोल नांगरणी (Deep Ploughing) करावी, ज्यामुळे जमिनीतील हानिकारक कीड, अळ्या आणि तणांचे बियाणे उन्हात नष्ट होतात.
- चिखलणी (Puddling): भात लावणीच्या आधी शेतात पाणी सोडून ट्रॅक्टर किंवा पॉवर टिलरच्या साहाय्याने चिखलणी केली जाते. चिखलणी केल्यामुळे जमिनीचा खालचा थर घट्ट होतो आणि पाणी जमिनीत झिरपण्याचे (Percolation) प्रमाण कमी होते.
- सेंद्रिय खतांचा वापर: चिखलणी करण्यापूर्वी एकरी ४ ते ५ ट्रॅक्टर चांगले कुजलेले शेणखत (Farm Yard Manure – FYM) किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळून घ्यावे.
तक्ता १: धानाचे (भाताचे) सुधारित आणि संकरित वाण (Improved and Hybrid Varieties)
| जातीचा प्रकार (Variety Type) | वाणाचे नाव (Variety Name) | पक्वतेचा कालावधी (Maturity Duration) | अपेक्षित एकरी उत्पादन (Expected Yield) | वैशिष्ट्य (Feature) |
| सुधारित जाती (Early/Mid) | कर्जत-३, रत्नागिरी-२४, पालघर-१ | ११० ते १२५ दिवस | १८ ते २२ क्विंटल | लवकर येणाऱ्या, रोगास कमी बळी पडणाऱ्या |
| सुधारित जाती (Late) | इंद्रायणी, भोगावती, सुवर्णा | १३० ते १४५ दिवस | २२ ते २५ क्विंटल | सुगंधी, खाण्यास उत्तम, जास्त उत्पादन |
| संकरित जाती (Hybrids) | सह्याद्री-१, सह्याद्री-२, सह्याद्री-३ | १२० ते १३५ दिवस | २५ ते ३० क्विंटल | अधिक उत्पादक क्षमता, मजबूत खोड |
(टीप: वाणाची निवड करताना आपल्या भागातील पावसाचे प्रमाण आणि जमिनीचा प्रकार नक्की विचारात घ्या.)
३. धानाची रोपवाटिका व्यवस्थापन (Nursery Management)
रोपवाटिका हा भात शेतीचा आत्मा आहे. रोप निरोगी असेल तरच पुढील पीक जोमदार येते. पेरणीपूर्वी बियाणांवर बीजप्रक्रिया (Seed Treatment) करणे अत्यंत गरजेचे आहे. १० लिटर पाण्यात ३०० ग्रॅम मीठ टाकून द्रावण तयार करा (Brine Solution). त्यात बियाणे टाका. पाण्यावर तरंगणारे हलके बियाणे फेकून द्या आणि तळाला बसलेले निरोगी बियाणे स्वच्छ पाण्याने धुवून सावलीत वाळवा. त्यानंतर प्रतिकिलो बियाणास ३ ग्रॅम थायरम (Thiram) किंवा बाविस्टीन चोळावे.
३.१ गादी वाफा पद्धत (Raised Bed Method)
पारंपारिक सपाट वाफ्यापेक्षा गादी वाफा पद्धत खूप फायदेशीर आहे.
- १ मीटर रुंद, १५ सेंटीमीटर उंच आणि गरजेनुसार लांब असे वाफे तयार करा.
- दोन वाफ्यांमध्ये ३० सेमीची सांड (Channel) ठेवावी, जेणेकरून अतिरिक्त पाण्याचा निचरा होईल.
- एका एकरासाठी साधारणपणे १५ ते २० किलो बियाणे लागते. बियाणे ओळीत (Line Sowing) पेरावे जेणेकरून निंदण करणे सोपे जाते.
३.२ मॅट नर्सरी / ट्रे मधील रोपवाटिका (Tray Nursery for Mechanization)
जर तुम्ही आधुनिक यंत्राने (Transplanter Machine) भात लावणी करणार असाल, तर तुम्हाला मॅट नर्सरी तयार करावी लागते.
- यामध्ये प्लास्टिकचे ट्रे किंवा शेतातच प्लास्टिक कागद अंथरून त्यावर माती व सेंद्रिय खताचे मिश्रण टाकले जाते.
- यात बियाणे अतिशय दाट पेरले जाते. १५ ते २० दिवसांत हे रोप चटईसारखे (Mat) तयार होते, जे थेट यंत्रात ठेवून लावणीसाठी वापरता येते. यामुळे मजुरांचा मोठा खर्च वाचतो.
४. आधुनिक धान लागवड पद्धती (Modern Planting Methods)
सध्या मजुरांची वाढती टंचाई पाहता, आधुनिक धान लागवड व्यवस्थापन तंत्रज्ञानाचा अवलंब करणे काळाची गरज बनली आहे.
४.१ पारंपारिक विरुद्ध आधुनिक पद्धत
पारंपारिक पद्धतीत मजूर चिखलात अंदाजे लावणी करतात, ज्यात दोन रोपांतील अंतर समान नसते (Random Transplanting). यामुळे खतांचा आणि सूर्यप्रकाशाचा योग्य वापर होत नाही. याउलट आधुनिक पद्धतीत एका विशिष्ट अंतरावर (उदा. २०x१५ सेमी) लावणी केली जाते.
४.२ श्री पद्धत (SRI Method – System of Rice Intensification)
श्री पद्धतीने भात लागवड ही आजच्या काळातील एक क्रांतिकारी पद्धत आहे. ज्या भागात पाणी कमी आहे तिथे कमी पाण्यात भात शेती करण्यासाठी ही पद्धत वरदान आहे.
- कमी वयाचे रोप: यात फक्त १० ते १२ दिवसांचे (दोन पानांचे) कोवळे रोप लावले जाते.
- एकच रोप: एका जागी चुड (Bunch) न लावता फक्त एकच रोप लावले जाते.
- जास्त अंतर: दोन रोपांमध्ये आणि ओळींमध्ये २५ x २५ सेंटीमीटरचे अंतर ठेवले जाते.
- फायदे: मुळांना पसरण्यासाठी भरपूर जागा मिळते, एका रोपाला ३० ते ५० पर्यंत फुटवे (Tillers) येतात. बियाणे (एकरी फक्त २-३ किलो) आणि पाण्याची प्रचंड बचत होते, तसेच उत्पादनात ३०-४०% वाढ होते.
४.३ थेट पेरणी तंत्रज्ञान (Direct Seeded Rice – DSR)
जर तुमच्याकडे चिखलणी आणि लावणीसाठी मजूर नसतील, तर ट्रॅक्टरचलित पेरणीयंत्राने (Seed Drill) भाताची थेट पेरणी करता येते. यालाच DSR तंत्रज्ञान म्हणतात. यासाठी जमीन भुसभुशीत असावी लागते. या पद्धतीत वेळेची व पाण्याची बचत होते, मात्र सुरवातीच्या काळात तण व्यवस्थापन (Weed Management) अत्यंत काळजीपूर्वक करावे लागते.
विभागीय कृषी संशोधन केंद्र, सिंदेवाही (चंद्रपूर): विदर्भातील धान पट्ट्यासाठी काम करते, जिथे पेरीव धान (DSR) आणि यांत्रिकीकरणावर भर दिला जातो.
५. धान पिकातील एकात्मिक खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management)
धान पिकाकडून भरघोस उत्पादन घेण्यासाठी संतुलित आणि भात शेती खत व्यवस्थापन खूप महत्त्वाचे आहे. फक्त रासायनिक खतांवर अवलंबून न राहता एकात्मिक खत व्यवस्थापनाचा (Integrated Nutrient Management) वापर करावा.
५.१ सेंद्रिय खते आणि जिवाणू खतांचा (Bio-fertilizers) वापर
- लावणीपूर्वी शेतात निम पेंड (Neem Cake) मिसळावी.
- अझोला (Azolla): भात खाचरात अझोला या शेवाळवर्गीय वनस्पतीची वाढ केल्यास जमिनीत नैसर्गिकरीत्या नत्र (Nitrogen) स्थिरीकरण होते आणि एकरी २०-२५ किलो युरिया वाचतो.
- अझोटोबॅक्टर व पीएसबी (Azotobacter & PSB): रोपांची मुळे लावणीपूर्वी या जिवाणू खतांच्या द्रावणात बुडवून लावल्यास खतांची कार्यक्षमता वाढते.
५.२ रासायनिक खतांची योग्य मात्रा (NPK Ratio)
माती परीक्षण (Soil Testing) करूनच खतांची मात्रा ठरवावी. सर्वसाधारणपणे एका एकरासाठी ४० किलो नत्र (N), २० किलो स्फुरद (P) आणि २० किलो पालाश (K) अशी शिफारस केली जाते.
तक्ता २: धान पिकासाठी एकात्मिक खत व्यवस्थापन वेळापत्रक (Fertilizer Schedule)
| खत देण्याची वेळ (Time of Application) | खतांची मात्रा आणि प्रकार (Fertilizer Dose per Acre) | व्यवस्थापनाचे उद्दिष्ट (Objective) |
| पहिली मात्रा (लावणीच्या वेळी / Base Dose) | ४० किलो युरिया + १२५ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) + ३५ किलो म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP) | मुळांची जलद वाढ आणि पिकाला सुरवातीचा जोम मिळण्यासाठी. |
| दुसरी मात्रा (लावणीनंतर २५-३० दिवसांनी) | ४० किलो युरिया (शक्यतो निमकोटेड युरिया वापरावा) | जास्तीत जास्त फुटवे (Tillering stage) येण्यासाठी आवश्यक. |
| तिसरी मात्रा (लावणीनंतर ५०-५५ दिवसांनी) | २० किलो युरिया (लोंबी बाहेर पडण्यापूर्वी) | लोंबीची (Panicle initiation) लांबी वाढवण्यासाठी आणि दाणे टपोरे होण्यासाठी. |
(महत्त्वाची सूचना: खते नेहमी शेतात थोडे पाणी असतानाच (हलका चिखल) द्यावीत. जास्त पाण्यात खत दिल्यास ते वाहून जाते.)
धान पिकामधील एकात्मिक खत व्यवस्थापन
६. पाणी व्यवस्थापन (Water Management)
धान हे पाण्याचे पीक आहे असे म्हटले जाते, परंतु याचा अर्थ शेतात सतत पाणी साठवून ठेवणे असा होत नाही. योग्य पाणी व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात मोठी वाढ होते.
- लावणीनंतर १५ दिवस: शेतात फक्त २ ते ३ सेंटीमीटर पाणी ठेवावे, जेणेकरून नवीन मुळे व्यवस्थित रुजतील.
- फुटवे येण्याची अवस्था (Tillering Stage): या काळात शेतात ५ सेंटीमीटर पाणी असावे. (श्री पद्धतीत जमीन फक्त ओलसर ठेवावी, अधूनमधून पाणी सुकवावे – Alternate Wetting and Drying).
- फुलोरा आणि दाणे भरण्याची अवस्था (Flowering & Grain Filling): या काळात पिकाला पाण्याची सर्वाधिक गरज असते. यावेळी शेतात १० सेंटीमीटर पाणी असणे अत्यंत गरजेचे आहे, अन्यथा दाणे पोकळ (Chaffy grains) राहतात.
- कापणीपूर्वी (Pre-harvest): कापणीच्या १० ते १५ दिवस आधी शेतातील पूर्ण पाणी काढून टाकावे, ज्यामुळे जमीन कडक होईल आणि मळणी करणे सोपे जाईल.
७. तण व्यवस्थापन (Weed Control in Paddy)
आधुनिक धान लागवड व्यवस्थापन करताना तणांचा बंदोबस्त वेळेवर न केल्यास उत्पादनात ४०% पर्यंत घट होऊ शकते.
- उगवणपूर्व तणनाशक (Pre-emergence Weedicide): भात लावणीनंतर किंवा पेरणीनंतर ३ ते ५ दिवसांच्या आत प्रिटीलाक्लोर (Pretilachlor 50% EC) ५०० मिली प्रति एकर या प्रमाणात वाळूत मिसळून शेतात फेकावे. यावेळी शेतात २-३ सेमी पाणी असणे आवश्यक आहे.
- उगवणपश्चात तणनाशक (Post-emergence): तणे २-४ पानांवर असताना (लावणीनंतर १५-२० दिवसांनी) बिस्पायरीबॅक सोडियम (Bispyribac Sodium 10% SC) १०० मिली प्रति एकर २०० लिटर पाण्यातून फवारावे.
- यांत्रिक नियंत्रण: श्री (SRI) पद्धतीत कोनो वीडर (Cono Weeder) या यंत्राच्या साहाय्याने दोन ओळींतील तण चिखलात गाडता येते, ज्यामुळे तणाचे खत तयार होते आणि मुळांना प्राणवायू (Oxygen) मिळतो.
८. कीड आणि रोग नियंत्रण (Pest and Disease Management)
बदलत्या हवामानामुळे धान पिकावरील रोग व नियंत्रण हा अत्यंत कळीचा मुद्दा बनला आहे. वेळीच उपाययोजना न केल्यास हाती आलेले पीक वाया जाऊ शकते.
८.१ खोडकिडा (Stem Borer) आणि तुडतुडे (Plant Hoppers) नियंत्रण
- खोडकिडा: या किडीची अळी भाताच्या खोडात शिरून आतील भाग खाते. यामुळे मुख्य कोंब वाळतो (ज्याला ‘डेड हार्ट’ / Dead Heart म्हणतात) आणि लोंब्या पांढऱ्या पडून त्यात दाणे भरत नाहीत.
- नियंत्रण: प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून शेतात कामगंध सापळे (Pheromone Traps) ५ प्रति एकर लावावेत. प्रादुर्भाव वाढल्यास क्लोरपायरीफॉस किंवा कार्टाप हायड्रोक्लोराइड (Cartap Hydrochloride 4G) दाणेदार औषध ८ किलो प्रति एकर चिखलात फेकावे.
- तपकिरी तुडतुडे (BPH): हे कीटक खोडाच्या तळाशी राहून रस शोषतात. यामुळे पीक गोलाकारात जळून गेल्यासारखे दिसते (Hopper Burn). नियंत्रणासाठी इमिडाक्लोप्रिड (Imidacloprid) किंवा पिमेट्रोझिन (Pymetrozine) ची फवारणी करावी.
८.२ करपा आणि कडा करपा (Blight & Blast) रोग व्यवस्थापन
- करपा (Blast): पानांवर डोळ्याच्या आकाराचे (Spindle shaped) राखाडी रंगाचे डाग पडतात.
- कडा करपा (Bacterial Leaf Blight): पानांच्या कडा पिवळ्या पडून आतल्या बाजूने वाळत जातात.
- नियंत्रण: नत्रयुक्त (युरिया) खतांचा अतिवापर टाळावा. रोग दिसताच ट्रायसायक्लाझोल (Tricyclazole 75% WP) १२ ग्रॅम किंवा हेक्झाकोनाझोल (Hexaconazole) ३० मिली प्रति १० लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे.
तक्ता ३: भात पिकावरील प्रमुख कीड, रोग आणि एकात्मिक नियंत्रण
| कीड / रोग (Pest/Disease) | प्रादुर्भावाची लक्षणे (Symptoms) | जैविक/यांत्रिक नियंत्रण (Organic Control) | रासायनिक नियंत्रण (Chemical Control) |
| खोडकिडा (Stem Borer) | मधला कोंब वाळणे (Dead heart), पांढऱ्या लोंब्या | कामगंध सापळे लावणे, ट्रायकोग्रामा कार्डचा वापर. | कार्टाप हायड्रोक्लोराइड 4G (८ किलो/एकर) खतातून देणे. |
| तुडतुडे (Hoppers) | पीक पिवळे पडून वाळणे (Hopper burn) | शेतात हवा खेळती राहण्यासाठी ओळीत अंतर ठेवणे. | इमिडाक्लोप्रिड १७.८% SL (५ मिली/१० लिटर पाणी). |
| करपा (Rice Blast) | पानांवर डोळ्याच्या आकाराचे राखाडी/तपकिरी डाग | बियाणांना बीजप्रक्रिया करणे, युरियाचा बेताचा वापर. | ट्रायसायक्लाझोल 75% WP (१२ ग्रॅम/१० लिटर पाणी). |
९. भात कापणी, मळणी आणि आधुनिक साठवणूक (Harvesting & Storage)
धान पिकाच्या लोंब्या ९०% पिवळ्या पडल्यावर आणि दाण्यांमधील ओलावा (Moisture) २०% ते २२% च्या दरम्यान असताना कापणी करावी.
- कापणी (Harvesting): पारंपारिक पद्धतीत विळ्याने कापणी करून उन्हात वाळवून मळणी केली जाते. परंतु आता कम्बाईन हार्वेस्टर (Combine Harvester) मशिनमुळे कापणी आणि मळणी एकाच वेळी शेतात करता येते. यामुळे वेळ, श्रम आणि पैशांची मोठी बचत होते.
- साठवणूक (Storage): साठवणूक करण्यापूर्वी धान्य कडक उन्हात ३ ते ४ दिवस चांगले वाळवावे, जेणेकरून दाण्यातील ओलावा १०% ते १२% च्या खाली येईल. धान्य पोत्यात भरून गोदामात ठेवताना खाली लाकडी फळ्या (Wooden Pallets) ठेवाव्यात. साठवणुकीत कीड लागू नये म्हणून कडुलिंबाच्या पाल्याचा किंवा सुरक्षित गोळ्यांचा वापर करावा.
१०. थोडक्यात सांगायचे तर… चला तर मग, यावर्षी धान शेतीत क्रांती घडवूया!
शेतकरी मित्रांनो, ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या विशेष लेखामधून आपण धान (भात) आधुनिक लागवड व्यवस्थापन तंत्रज्ञानाची अ ते ज्ञ सखोल माहिती घेतली. जमिनीच्या मशागतीपासून ते सुधारित वाणांची निवड, श्री (SRI) पद्धतीचा वापर, एकात्मिक खत व कीड व्यवस्थापन आणि योग्य पाणी नियोजन या सर्व गोष्टींची सांगड जर आपण घातली, तर नक्कीच कमी खर्चात भरघोस आणि दर्जेदार उत्पादन हाती येईल. पारंपारिक पद्धतीला आधुनिक विज्ञानाची (Modern Science) आणि स्मार्ट शेतीची जोड देण्याची हीच योग्य वेळ आहे.
तुम्हाला या लेखातील कोणती लागवड पद्धत (उदा. पारंपारिक, SRI पद्धत की DSR थेट पेरणी) सर्वात जास्त फायदेशीर वाटली? किंवा तुमच्या भागात भात शेती करताना तुम्हाला मुख्यत्वे कोणती अडचण भेडसावते? खाली Comment box मध्ये नक्की सांगा, आपण त्यावर सविस्तर चर्चा करू.
तसेच, ही अत्यंत महत्त्वाची आणि उपयुक्त माहिती तुमच्या शेतकरी मित्रांसोबत आणि गावातील WhatsApp ग्रुपवर नक्की शेअर करा, जेणेकरून आपल्या सर्व शेतकरी बांधवांचा फायदा होईल!
धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
Q१. एक एकर धान लागवडीसाठी किती बियाणे लागते?
उत्तर: पारंपारिक पद्धतीने लावणी (Transplanting) करण्यासाठी एकरी १५ ते २० किलो बियाणे लागते. मात्र जर तुम्ही ‘श्री’ (SRI Method) पद्धतीने लागवड केली, तर एका एकरासाठी फक्त २ ते ३ किलो बियाणे पुरेसे होते. यामुळे बियाण्याचा मोठा खर्च वाचतो.
Q२. भात शेतीसाठी कोणते खत सर्वात चांगले आहे?
उत्तर: भात पिकाला नत्र (Nitrogen) सर्वात जास्त लागते. लागवडीच्या वेळी शेणखतासोबतच युरिया, सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि म्युरेट ऑफ पोटॅश माती परीक्षणानुसार द्यावे. तसेच ‘अझोला’ (Azolla) किंवा निमकोटेड युरियाचा (Neem coated urea) वापर केल्यास पिकाची जोमदार वाढ होते आणि जमिनीचा पोत सुधारतो.
Q३. श्री (SRI) पद्धतीने लागवड केल्यास काय फायदा होतो?
उत्तर: SRI पद्धतीने लागवड केल्यास बियाणे आणि पाण्याची मोठी (जवळपास ५०%) बचत होते. दोन रोपांमध्ये योग्य अंतर (उदा. २५x२५ सेमी) असल्यामुळे पिकाला भरपूर हवा व सूर्यप्रकाश मिळतो, मुळांची खोलवर वाढ होते. एका रोपाला ३० ते ५० फुटवे येतात आणि एकरी उत्पादनात ३०% ते ४०% खात्रीशीर वाढ होते.
Q४. धानावरील खोडकिड्याचा (Stem Borer) प्रादुर्भाव कसा ओळखावा व नियंत्रणात आणावा?
उत्तर: खोडकिड्याचा प्रादुर्भाव झाल्यास धानाचा मधला कोंब वाळतो (ज्याला Dead heart म्हणतात) आणि लोंब्या पांढऱ्या पडून दाणे पोकळ राहतात. याच्या नियंत्रणासाठी लावणीनंतर सुरवातीलाच कामगंध सापळे (Pheromone traps) लावावेत आणि प्रादुर्भाव आर्थिक नुकसानीच्या पातळीच्या वर गेल्यास कृषी तज्ञांच्या सल्ल्याने कार्टाप हायड्रोक्लोराइड सारख्या कीटकनाशकाचा वापर करावा.
Q५. भाताच्या अधिक उत्पादन देणाऱ्या जाती (Rice Varieties) कोणत्या आहेत?
उत्तर: महाराष्ट्रात हवामान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार कर्जत-३, रत्नागिरी-२४, इंद्रायणी, भोगावती, सुवर्णा, पालघर तसेच सह्याद्री-१, २, ३ यांसारख्या अनेक संकरित (Hybrid) आणि सुधारित जाती उपलब्ध आहेत. आपल्या भागातील पावसाचे प्रमाण पाहून वाणाची निवड करावी.
Q६. DSR (थेट पेरणी) पद्धत कोणत्या जमिनीसाठी योग्य आहे?
उत्तर: DSR (Direct Seeded Rice) म्हणजेच भाताची थेट पेरणी ही पद्धत अशा ठिकाणी फायदेशीर आहे जिथे मजुरांची तीव्र टंचाई आहे. मध्यम ते भारी आणि चांगला ओलावा टिकवून ठेवणारी जमीन या पद्धतीसाठी उत्तम मानली जाते. यात चिखलणी करावी लागत नसल्याने पाण्याची मोठी बचत होते.
Q७. धान पिकातील तण नियंत्रणासाठी कोणते तणनाशक (Weedicide) वापरावे?
उत्तर: भात लावणीनंतर किंवा पेरणीनंतर तणांचा बंदोबस्त करण्यासाठी ३ ते ५ दिवसांच्या आत प्रिटीलाक्लोर (Pretilachlor) यांसारख्या उगवणपूर्व (Pre-emergence) तणनाशकांचा वापर ओलसर जमिनीत वाळूत मिसळून करावा. औषधाचे प्रमाण व फवारणीची पद्धत नेहमी तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच ठरवावी.
