जीवामृत बनवण्याची सोपी पद्धत आणि फायदे (Jivamrut Benefits): 100% नैसर्गिक खत

शेतकरी मित्रांनो, रासायनिक खतांच्या वाढत्या किमती आणि जमिनीच्या खालावत चाललेल्या पोतामुळे तुम्ही चिंतेत आहात का? आजकाल पिकांवर येणारे नवनवीन रोग आणि खतांवर होणारा अवाढव्य खर्च यामुळे शेती परवडेनाशी झाली आहे. पण काळजी करू नका! आज मी तुम्हाला शून्य बजेटमध्ये पिकांचे भरघोस उत्पन्न देणाऱ्या ‘जीवामृत’ या नैसर्गिक खताची (Natural Fertilizer) खात्रीशीर माहिती देणार आहे. ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या विशेष लेखात आपण जीवामृत बनवण्याची सोपी पद्धत (Jivamrut preparation), त्याचे फायदे आणि पिकांनुसार फवारणीचे वेळापत्रक अत्यंत सविस्तरपणे पाहणार आहोत. चला तर मग, आपल्या काळ्या आईची सेवा करण्यासाठी आणि विषमुक्त शेतीकडे पाऊल टाकण्यासाठी या अमृततुल्य खताची ओळख करून घेऊया.

१. प्रस्तावना (Introduction): सेंद्रिय शेतीची काळाला असलेली गरज

गेल्या काही दशकांपासून आपण शेतात युरिया (Urea), डीएपी (DAP) आणि विविध रासायनिक कीटकनाशकांचा (Chemical Pesticides) बेसुमार वापर करत आहोत. सुरुवातीला यामुळे उत्पन्न नक्कीच वाढले, पण आता जमिनीचा कस पूर्णपणे निघून गेला आहे. मातीतील सेंद्रिय कर्ब (Soil Organic Carbon) अत्यंत नीचांकी पातळीवर पोहोचला आहे.

सेंद्रिय कर्ब हा जमिनीचा आत्मा असतो. तो कमी झाल्यामुळे जमीन कडक झाली आहे आणि पाणी धरून ठेवण्याची तिची क्षमता (Water Holding Capacity) नष्ट झाली आहे. या समस्येवर एकच शाश्वत उपाय आहे, तो म्हणजे सेंद्रिय शेती (Organic Farming) आणि नैसर्गिक खतांचा वापर. या सेंद्रिय शेतीचा कणा म्हणजे ‘जीवामृत’. जीवामृत हे केवळ एक खत नसून, ते जमिनीला जिवंत करणारे एक संजीवनी रसायन आहे.

२. जीवामृत म्हणजे नक्की काय? (What is Jivamrut?)

अनेक शेतकऱ्यांचा असा समज असतो की जीवामृत हे युरियासारखे थेट पिकांना अन्नद्रव्ये पुरवणारे खत आहे. पण शास्त्रीय दृष्ट्या सांगायचे तर, जीवामृत हे एक सूक्ष्मजीवांचे विरजण (Microbial Culture) आहे.

ज्याप्रमाणे आपण दुधाचे दही करण्यासाठी थोडेसे विरजण लावतो, अगदी तसेच जमिनीतील सुप्त अवस्थेत असलेल्या जिवाणूंना आणि गांडुळांना (Earthworms) जागृत करण्यासाठी जीवामृत हे विरजणाचे काम करते. यात कोट्यवधी उपयुक्त सूक्ष्मजीव (Beneficial Microbes) असतात. जेव्हा आपण जीवामृत शेतात देतो, तेव्हा हे सूक्ष्मजीव मातीत वेगाने वाढतात आणि जमिनीत उपलब्ध असलेली पण पिकांना न घेता येणारी अन्नद्रव्ये (उदा. स्फुरद, पालाश) पिकांना उपलब्ध करून देतात. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जीवामृत हे जमिनीतील जिवाणूंचे मुख्य अन्न आहे.

३. जीवामृत बनवण्यासाठी लागणारे आवश्यक साहित्य (Ingredients for Jivamrut)

जीवामृत तयार करण्यासाठी लागणारे सर्व साहित्य आपल्या शेतात किंवा गावात अत्यंत सहज आणि मोफत किंवा खूप कमी खर्चात उपलब्ध असते. खालील तक्त्यामध्ये २०० लिटर जीवामृत (Jivamrut) बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य आणि त्याचे अचूक प्रमाण दिले आहे.

तक्ता क्र. १: जीवामृत बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य आणि अचूक प्रमाण (१ एकरासाठी)

अ.क्र.	साहित्याचे नाव	प्रमाण (२०० लिटरसाठी)	साहित्याचे शास्त्रीय महत्त्व (Scientific Value)
१	देशी गायीचे ताजे शेण	१० किलो	यामध्ये कोट्यवधी उपयुक्त सूक्ष्मजीव (Microbes) असतात.
२	देशी गायीचे गोमूत्र	५ ते १० लिटर	गोमूत्रामध्ये युरिक ऍसिड आणि नैसर्गिक खनिजे असतात, जे पिकांच्या वाढीसाठी पोषक असतात.
३	सेंद्रिय गूळ (काळा गूळ)	१ ते २ किलो	गूळ हा जिवाणूंसाठी ऊर्जेचा (Energy Source) आणि कर्बाचा मुख्य स्रोत आहे.
४	बेसन / द्विदल धान्याचे पीठ	१ ते २ किलो	हरभरा, उडीद किंवा मुगाचे पीठ जिवाणूंना प्रथिने (Proteins) पुरवते.
५	वडाखालची किंवा बांधावरची माती	१ मूठ किंवा अर्धा किलो	ज्या मातीवर कधीही रासायनिक खत पडले नाही अशा मातीत मूळ जिवाणू (Native Bacteria) असतात.
६	पाणी (विहिरीचे किंवा बोअरचे)	२०० लिटर ड्रम भरेपर्यंत	जिवाणूंच्या वाढीसाठी आणि द्रावण तयार करण्यासाठी माध्यम.

(टीप: जर्सी किंवा विदेशी गायीच्या शेणात आणि गोमूत्रात देशी गायीच्या तुलनेत सूक्ष्मजीवांची संख्या अत्यंत कमी असते, त्यामुळे जीवामृत बनवण्याची पद्धत वापरताना नेहमी देशी गायीचेच शेण आणि गोमूत्र वापरावे.)

४. जीवामृत बनवण्याची सोपी आणि अचूक पद्धत (Step-by-Step Preparation Method)

जीवामृत बनवणे ही अत्यंत सोपी प्रक्रिया (Easy method) आहे, पण ती शास्त्रीय पद्धतीने करणे गरजेचे आहे. जीवामृत बनवण्याची सोपी पद्धत आपण खालील तीन टप्प्यांत समजून घेऊया.

४.१. साहित्य गोळा करणे आणि ड्रमची निवड (Gathering resources)

सर्वात आधी २०० लिटर क्षमतेचा एक चांगला प्लास्टिकचा ड्रम घ्या. ड्रम नेहमी सावलीत ठेवा (उदा. झाडाखाली किंवा शेडमध्ये). यावर थेट सूर्यप्रकाश (Direct Sunlight) पडू नये याची काळजी घ्या, कारण अतिनील किरणांमुळे (UV Rays) जिवाणू मरू शकतात.

४.२. मिश्रण तयार करण्याची कृती (Mixing process)

1. शेण आणि गोमूत्र कालवणे: सुरुवातीला एका प्लास्टिकच्या घमेल्यात किंवा बादलीत १० किलो ताजे शेण आणि ५-१० लिटर गोमूत्र घ्या. ते हाताने चांगले एकजीव करून घ्या जेणेकरून शेणाच्या गाठी राहणार नाहीत.
2. गूळ आणि पीठ मिसळणे: आता दुसऱ्या एका भांड्यात थोडे पाणी घेऊन त्यात १-२ किलो सेंद्रिय काळा गूळ विरघळवून घ्या. तसेच १-२ किलो बेसन पिठात थोडे पाणी टाकून त्याची पेस्ट बनवा (गुठळ्या होऊ देऊ नका).
3. ड्रममध्ये एकत्रीकरण: २०० लिटरचा ड्रम निम्म्यापर्यंत पाण्याने भरा. त्यात शेण-गोमूत्राचे मिश्रण, गुळाचे पाणी आणि बेसन पिठाची पेस्ट टाका. शेवटी त्यात एक मूठभर वडाखालची किंवा बांधावरची सजीव माती (Virgin Soil) टाका.
4. पाणी भरणे आणि ढवळणे: आता ड्रम पूर्ण भरेपर्यंत त्यात पाणी टाका. एक लांब लाकडी काठी घ्या आणि हे सर्व मिश्रण घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने (Clockwise Direction) २ ते ३ मिनिटे ढवळा.

४.३. जीवामृत आंबवण्याची प्रक्रिया (Fermentation Process & Time)

मिश्रण ढवळून झाल्यावर ड्रमवर एक गोणपाट किंवा सुती कापड (Cotton Cloth) बांधून ठेवा. याला प्लास्टिकचे घट्ट झाकण लावू नका, कारण जिवाणूंना श्वास घेण्यासाठी हवेची (Aerobic Environment) गरज असते.

• हे मिश्रण सकाळ आणि संध्याकाळ असे दिवसातून दोन वेळा लाकडी काठीने घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने २-२ मिनिटे ढवळा.
• असे केल्याने मिश्रणात ऑक्सिजन (Oxygenation) मिसळला जातो आणि जिवाणूंची वाढ झपाट्याने होते.
• उन्हाळ्यात हे जीवामृत ४८ ते ७२ तासांत (२ ते ३ दिवस) तयार होते, तर हिवाळ्यात याला ४ ते ५ दिवस लागू शकतात.

५. जीवामृत शेतात कसे वापरावे? (Application Methods of Jivamrut)

जीवामृत तयार झाल्यावर त्याचा शेतात योग्य प्रकारे वापर करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. पिकाच्या अवस्थेनुसार आणि सिंचनाच्या सोयीनुसार तुम्ही खालील तीन पद्धतींचा अवलंब करू शकता:

५.१. फवारणी द्वारे (Foliar Spray Application)

पिकांवर फवारणी केल्याने पानांद्वारे अन्नद्रव्ये लवकर शोषली जातात आणि पिकांची वाढ जोमदार होते. फवारणी करताना जीवामृत सुती कापडाने २ ते ३ वेळा स्वच्छ गाळून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे, अन्यथा पंपाचे नोझल (Nozzle) चोक होऊ शकते. फवारणी नेहमी सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी उशिरा करावी.

५.२. ठिबक सिंचनातून किंवा आळवणी (Through Drip Irrigation / Drenching)

आजकाल बहुतांश शेतकरी ठिबक सिंचनाचा (Drip Irrigation) वापर करतात. २०० लिटर जीवामृत २०० लिटर पाण्यामध्ये मिसळून तुम्ही व्हेंचुरी (Venturi) च्या साहाय्याने ठिबकमधून सोडू शकता. मात्र, इथेही जीवामृत अत्यंत बारीक कापडाने गाळणे सक्तीचे आहे. लहान रोपांसाठी तुम्ही पंपाचे नोझल काढून थेट मुळाजवळ आळवणी (Drenching) देखील करू शकता.

५.३. पाटपाण्यातून देणे (Flood Irrigation Method)

ज्या शेतकऱ्यांकडे ठिबक नाही, ते पाटपाण्याने (Flood Irrigation) शेती करतात. अशा वेळी मुख्य पाण्याच्या प्रवाहाजवळ २०० लिटरचा जीवामृताचा ड्रम ठेवावा आणि त्याला तोटी (Tap) बसवून थेंब-थेंब जीवामृत पाण्यासोबत संपूर्ण शेतात पसरू द्यावे. एका एकरासाठी २०० लिटर जीवामृत पुरेसे होते.

६. विविध पिकांसाठी जीवामृत फवारणीचे प्रमाण (Dosage for Different Crops)

जीवामृत किती प्रमाणात वापरावे, हा अनेक शेतकऱ्यांचा प्रश्न असतो. अतिवापर केल्यास पिकांचे नुकसान होत नाही, पण योग्य प्रमाण वापरल्यास रिझल्ट उत्तम मिळतात.

तक्ता क्र. २: पिकाच्या वयानुसार जीवामृत फवारणीचे वेळापत्रक (Crop-wise Spraying Schedule)

फवारणीचा टप्पा	पिकाचे वय (पेरणीनंतर)	जीवामृताचे प्रमाण (१५ लिटर पंपासाठी)	पाण्याचे प्रमाण	फायदे (Benefits)
पहिली फवारणी	२१ ते ३० दिवस	१ ते १.५ लिटर (गाळलेले जीवामृत)	१३.५ लिटर	रोपांची शाकीय वाढ (Vegetative Growth) झपाट्याने होते.
दुसरी फवारणी	४५ ते ५० दिवस (फुलोरा अवस्था)	२ लिटर ते २.५ लिटर	१२.५ लिटर	फुलांची संख्या वाढते, फुलगळ थांबते.
तिसरी फवारणी	६० ते ७५ दिवस (फळधारणा अवस्था)	३ लिटर	१२ लिटर	फळांची / शेंगांची पोसण चांगली होते, दाण्यांचे वजन वाढते.

(टीप: फळबागांसाठी – उदा. आंबा, मोसंबी, संत्रा – महिन्यातून एकदा प्रति झाड १ ते २ लिटर जीवामृत थेट मुळांशी देणे अत्यंत फायदेशीर ठरते.)

७. जीवामृताचे पिकांसाठी आणि जमिनीसाठी होणारे फायदे (Benefits of Jivamrut)

‘Jivamrut benefits’ एवढे अफाट आहेत की, जो शेतकरी याचा एकदा वापर करतो, तो रासायनिक खतांकडे परत वळून पाहत नाही. जीवामृताचे काही प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

७.१. जमिनीचा पोत आणि सुपीकता सुधारतो (Improves Soil Structure)

सततच्या रासायनिक खतांच्या वापरामुळे कडक झालेली जमीन जीवामृताच्या वापरामुळे मऊ आणि भुसभुशीत होते. जमिनीतील हवा खेळती राहते (Aeration), ज्यामुळे पिकांच्या पांढऱ्या मुळांची (White Roots) जबरदस्त वाढ होते.

७.२. मित्र कीटक आणि गांडुळांची संख्या वाढते (Increases Earthworms)

जीवामृत जमिनीत गेल्यावर त्यातील जिवाणू गांडुळांना आकर्षित करतात. जमिनीच्या खोलवर झोपलेली गांडुळे पृष्ठभागावर येतात आणि माती खाऊन नैसर्गिक गांडूळखत (Vermicompost) तयार करतात. गांडुळे जमिनीला सच्छिद्र करतात, ज्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास (Water Infiltration) मदत होते.

सविस्तर माहितीसाठी वाचा: गांडूळ खत कसे तयार करावे? (Gandul Khat) प्रकल्प, फायदे व संपूर्ण माहिती

७.३. पिकांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते (Boosts Crop Immunity)

ज्याप्रमाणे चांगला आहार घेतल्यावर माणसाची प्रतिकारशक्ती वाढते, तसेच जीवामृतामुळे पिकांना सर्व आवश्यक अन्नद्रव्ये योग्य प्रमाणात मिळतात. त्यामुळे पिके निरोगी आणि टवटवीत राहतात. कीड आणि रोगांचा (Pests and Diseases) प्रादुर्भाव खूप कमी होतो. पानांचा आकार वाढून प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) वेगाने होते.

७.४. खतांच्या खर्चात मोठी बचत (Cost-effective Farming)

आज एका एकराला रासायनिक खतांचा खर्च हजारो रुपयांच्या घरात जातो. जीवामृत घरच्या घरी तयार होत असल्याने हा संपूर्ण खर्च वाचतो. म्हणजेच शून्य बजेट नैसर्गिक शेती (Zero Budget Natural Farming) शक्य होते.

सविस्तर माहितीसाठी वाचा: सेंद्रिय खते: प्रकार, फायदे आणि घरच्या घरी बनवण्याची संपूर्ण माहिती (Organic Fertilizers in Marathi)

८. जीवामृत तयार करताना आणि वापरताना घ्यायची काळजी (Precautions to take)

जीवामृत हे एक जिवंत रसायन आहे, त्यामुळे काही चुका (Common Mistakes) टाळणे अत्यंत गरजेचे आहे:

• रासायनिक खतांसोबत वापर नको: जीवामृत आणि कोणतेही रासायनिक कीटकनाशक (Chemical Pesticide) किंवा तणनाशक (Weedicide) एकत्र मिसळू नका. रसायनांमुळे जीवामृतातील उपयुक्त जिवाणू तात्काळ मरतात.
• वेळेचे बंधन: तयार झालेले जीवामृत ७ ते १० दिवसांच्या आत वापरून संपवावे. त्यानंतर त्यातील जिवाणूंचे अन्न (गूळ, पीठ) संपते आणि ते मरायला लागतात.
• सावली आणि तापमान: जीवामृताचा ड्रम कडक उन्हात ठेऊ नका. फवारणी करताना जमिनीवर थोडा ओलावा (Moisture) असणे आवश्यक आहे. कोरड्या जमिनीत जीवामृत दिल्यास जिवाणू जगू शकत नाहीत.
• घड्याळाच्या दिशेने ढवळणे: मिश्रण नेहमी घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेनेच (Clockwise) ढवळा. उलटे ढवळल्यास जिवाणूंच्या पेशींना (Cells) धक्का पोहोचू शकतो.

९. घन जीवामृत म्हणजे काय आणि ते कसे बनवावे? (Concept of Ghan Jivamrut)

अनेक शेतकऱ्यांना प्रवाही जीवामृत (Liquid Jivamrut) बनवणे शक्य नसते किंवा पावसाळ्यात शेतात ड्रम नेणे कठीण जाते. अशा वेळी घन जीवामृत (Ghan Jivamrut) हा एक उत्तम पर्याय आहे.

घन जीवामृत बनवण्याची पद्धत:

१. एक क्विंटल (१०० किलो) चांगले कुजलेले शेणखत (FYM) किंवा कोरडे शेण घ्या.

२. हे शेण एका सावलीच्या जागी सपाट जमिनीवर पसरा.

३. आपण वर सांगितल्याप्रमाणे तयार केलेले १० ते १५ लिटर प्रवाही (Liquid) जीवामृत या शेणावर शिंपडा.

४. फावड्याच्या साहाय्याने हे मिश्रण चांगले एकजीव करा.

५. याचा ढीग करून त्यावर गोणपाट टाका आणि ४८ तास (२ दिवस) सावलीत आंबवण्यासाठी ठेवा.

६. ४८ तासांनंतर हे मिश्रण उघडून सावलीतच कोरडे होऊ द्या.

७. कोरडे झालेले हे मिश्रण कुटून त्याची बारीक भुकटी करा. यालाच ‘घन जीवामृत’ म्हणतात.

८. हे घन जीवामृत तुम्ही गोणीत भरून ६ महिन्यांपर्यंत साठवून ठेवू शकता आणि पेरणीच्या वेळी बियाणांसोबत (Basal Dose) किंवा पिकांना खत म्हणून थेट मातीत मिसळू शकता.

१०. रासायनिक खते विरुद्ध जीवामृत: काय आहे फरक? (Chemical Fertilizers vs Jivamrut)

शेतकऱ्यांच्या मनात नेहमी संभ्रम असतो की रासायनिक खतांपेक्षा जीवामृत कसे श्रेष्ठ आहे? हे खालील तक्त्यावरून (Table 3) सहज समजेल:

तक्ता क्र. ३: रासायनिक खते विरुद्ध जीवामृत: एक तुलनात्मक अभ्यास

मुद्दा (Parameters)	रासायनिक खते (उदा. युरिया, DAP)	जीवामृत (Jivamrut)
खर्चाचे स्वरूप	अत्यंत खर्चिक, बाजारातून विकत आणावे लागते.	जवळजवळ शून्य खर्च, घरच्या घरी उपलब्ध साहित्यातून तयार.
जमिनीवरील परिणाम	जमिनीचा पोत खराब होतो, माती कडक होते (Soil Degradation).	जमिनीचा सेंद्रिय कर्ब वाढतो, जमीन भुसभुशीत होते (Improves Soil Health).
अन्नद्रव्ये पुरवठा	फक्त विशिष्ट घटक मिळतात (उदा. नत्र, स्फुरद). सूक्ष्म अन्नद्रव्ये मिळत नाहीत.	पिकाला लागणारी सर्व आवश्यक मुख्य आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) नैसर्गिकरीत्या मिळतात.
पाण्याची गरज	खते पचण्यासाठी आणि विरघळण्यासाठी पिकाला खूप जास्त पाण्याची गरज लागते.	कमी पाण्यातही पिके तग धरू शकतात. दुष्काळी परिस्थितीतही फायदेशीर. (Drought Resistance).
पर्यावरण आणि आरोग्य	अन्नात रसायनांचे अंश राहतात, ज्यामुळे मानवी आरोग्याला धोका निर्माण होतो.	१००% सेंद्रिय आणि विषमुक्त अन्न तयार होते. आरोग्य सुधारते.

(टीप: जर तुमच्या जमिनीचे अचानक खूप नुकसान झाले असेल (Localized Calamity), तरीही जीवामृताचा वापर करून जमिनीची सुपीकता टप्प्याटप्प्याने पुन्हा मिळवता येते. नुकसानीची पूर्वसूचना (Intimation) कृषी विभागाला देऊन तुम्ही सेंद्रिय शेतीचे मार्गदर्शन घेऊ शकता.)

सविस्तर माहितीसाठी वाचा: सेंद्रिय शेती (Organic Farming) म्हणजे काय? फायदे, तोटे आणि पद्धती (संपूर्ण माहिती)

११. शेतकऱ्यांचे नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs on Jivamrut)

शेतकरी मित्रांनो, जीवामृत बनवण्याची सोपी पद्धत वापरताना तुमच्या मनात अनेक शंका येऊ शकतात. खाली काही नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न आणि त्यांची शास्त्रीय उत्तरे दिली आहेत:

शेतकऱ्यांच्या मनातील ५ महत्त्वाचे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे

१२. तुमच्या शेतीला नवी दिशा: निष्कर्ष आणि आवाहन

शेतकरी मित्रांनो, निसर्गाने आपल्याला अत्यंत सुपीक आणि समृद्ध अशी काळी आई दिली आहे. पण रसायनांच्या अतिवापराने आपण तिचे आरोग्य धोक्यात आणले आहे. शेतीमध्ये शाश्वत उत्पन्न घ्यायचे असेल आणि भावी पिढीसाठी जमीन टिकवून ठेवायची असेल, तर सेंद्रिय शेती (Organic farming) आणि नैसर्गिक खतांचा वापर ही आता काळाची गरज बनली आहे.

जीवामृताचा (Jivamrut) नियमित वापर केल्यास केवळ पिकांची वाढच चांगली होत नाही, तर आपला रासायनिक खतांवर होणारा हजारो रुपयांचा खर्चही वाचतो. मला १००% खात्री आहे की, ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ वरील हा “जीवामृत बनवण्याची सोपी पद्धत आणि फायदे” (Jivamrut benefits) स्पष्ट करणारा सखोल लेख तुम्हाला तुमची शेती विषमुक्त करण्यासाठी नक्कीच मार्गदर्शक ठरेल.

तुमच्यासाठी एक लहानसे काम

तुम्ही तुमच्या शेतात जीवामृत वापरण्यास कधीपासून सुरुवात करत आहात? किंवा तुम्हाला जीवामृत बनवताना अजूनही काही अडचणी येत आहेत का? खाली कॉमेंट बॉक्समध्ये तुमचे प्रश्न आणि अनुभव नक्की सांगा; आम्ही प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देण्याचा प्रयत्न करू.

तसेच, महाराष्ट्रातील आपला कोणताही शेतकरी बांधव रसायनांच्या विळख्यात अडकू नये, यासाठी हा माहितीपूर्ण लेख तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत, गावातील WhatsApp ग्रुप्सवर आणि Facebook वर शेअर करायला अजिबात विसरू नका!

धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)