शेतकरी मित्रांनो, वाढता उत्पादन खर्च, महागडी रासायनिक खते आणि रोज नवीन येणाऱ्या किडींमुळे आजचा शेतकरी अक्षरशः मेटाकुटीला आला आहे. आपण पिकांवर हजारो रुपयांची रासायनिक कीटकनाशके (Chemical Pesticides) फवारतो, पण तरीही अळ्या आणि रस शोषक किडी काही आटोक्यात येत नाहीत. यावर कायमस्वरूपी आणि अत्यंत स्वस्त उपाय काय असू शकतो? याच प्रश्नाचे १००% अचूक आणि शास्त्रीय उत्तर म्हणजे ‘दशपर्णी अर्क’. ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या सविस्तर आणि विशेष लेखामध्ये आज आपण घरच्या घरी, अगदी कमी खर्चात दशपर्णी अर्क निर्मिती आणि फवारणीचे प्रमाण याबद्दल सखोल माहिती घेणार आहोत. चला तर मग, विषमुक्त आणि फायदेशीर शेतीकडे एक यशस्वी पाऊल टाकूया!
1. दशपर्णी अर्क (Dashaparni Ark) म्हणजे नक्की काय?
दशपर्णी अर्क हे सेंद्रिय शेतीतील (Organic Farming) एक अत्यंत प्रभावी, नैसर्गिक आणि बहुउद्देशीय कीटकनाशक (Bio-pesticide) आहे. नावाप्रमाणेच ‘दश’ म्हणजे दहा आणि ‘पर्णी’ म्हणजे पाने. परिसरामध्ये सहज उपलब्ध असणाऱ्या, ज्या पानांना जनावरे खात नाहीत आणि ज्यामध्ये औषधी व कीटकनाशक गुणधर्म (Insecticidal properties) आहेत, अशा १० प्रकारच्या वनस्पतींच्या पानांचा अर्क काढून हे द्रावण तयार केले जाते.
देशी गाईचे गोमूत्र, शेण आणि या दहा प्रकारच्या पानांमधील रासायनिक घटक (Alkaloids) एकत्र कुजून (Fermentation) जे प्रभावी द्रावण तयार होते, ते पिकांवरील सर्व प्रकारच्या किडींना पळवून लावण्यासाठी आणि मारण्यासाठी एखाद्या ‘ब्रह्मास्त्रा’सारखे काम करते.
2. रासायनिक कीटकनाशकांऐवजी दशपर्णी अर्क का वापरावा? (Top Benefits)
दशपर्णी अर्काचे पिकांवरील फायदे केवळ कीड मारण्यापुरते मर्यादित नाहीत, तर याचे अनेक दूरगामी फायदे आपल्या शेतीला होतात:
- उत्पादन खर्चात मोठी बचत: बाजारातील १ लिटर रासायनिक कीटकनाशकाची किंमत १००० ते २००० रुपये असते. याउलट, दशपर्णी अर्क घरच्या घरी अवघ्या २०० ते ३०० रुपयांत २०० लिटर तयार होतो.
- पर्यावरण आणि मित्रकिडींचे रक्षण: रसायनांमुळे मधमाशा, गांडूळ आणि लेडीबर्ड बीटल (Ladybird beetle) यांसारख्या मित्रकिडी मरतात. दशपर्णी अर्कामुळे मित्रकिडी सुरक्षित राहतात.
- पिकांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते: यात गोमूत्र आणि शेण असल्याने पिकांना सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) मिळतात, ज्यामुळे पिके निरोगी आणि टवटवीत राहतात.
- जमिनीचा पोत सुधारतो: हे द्रावण जेव्हा पानांवरून खाली जमिनीवर पडते, तेव्हा जमिनीतील उपयुक्त जिवाणूंची (Beneficial microbes) संख्या वेगाने वाढते.
- मानवी आरोग्याला धोका नाही: रासायनिक फवारणीमुळे शेतकऱ्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात. दशपर्णी अर्क १००% नैसर्गिक असल्याने फवारणी करताना विषबाधा होण्याचा कोणताही धोका नसतो.
3. दशपर्णी अर्क निर्मितीसाठी लागणारे महत्त्वाचे साहित्य (Ingredients)
दशपर्णी अर्क कसा बनवायचा पद्धत समजून घेण्यापूर्वी, यासाठी नेमके कोणते साहित्य लागते याची अचूक माहिती असणे गरजेचे आहे. आपण २०० लिटर दशपर्णी अर्क तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य पाहणार आहोत.
3.1. दशपर्णी अर्कासाठी लागणारी १० मुख्य पाने कोणती?
खालील तक्त्यात दिलेल्या वनस्पतींपैकी कोणत्याही १० वनस्पतींची पाने तुम्ही वापरू शकता. शक्यतो कडू, उग्र वासाची आणि चिकट चीक असणारी पाने निवडावीत.
तक्ता १: दशपर्णी अर्कासाठी लागणाऱ्या पानांची यादी आणि प्रमाण (२०० लिटर द्रावणासाठी)
| अ. क्र. | पानांचे नाव (मराठी) | इंग्रजी / शास्त्रीय नाव | लागणारे प्रमाण (वजन) | पानांचा मुख्य गुणधर्म |
| १ | कडुलिंब (Neem) | Azadirachta indica | ५ किलो | कडुनिंबामुळे अळ्यांची भूक मंदावते (Antifeedant). |
| २ | करंज (Karanja) | Pongamia pinnata | २ किलो | अळ्यांची अंडी नष्ट करण्यासाठी उपयुक्त. |
| ३ | सीताफळ (Custard Apple) | Annona squamosa | २ किलो | रस शोषक किडींना (Sucking pests) दूर ठेवते. |
| ४ | रुई / मंदार (Calotropis) | Calotropis gigantea | २ किलो | उग्र वास आणि विषारी चीक किडींना मारतो. |
| ५ | धोतरा (Datura) | Datura stramonium | २ किलो | बुरशीनाशक आणि कीटकनाशक गुणधर्म. |
| ६ | पपई (Papaya) | Carica papaya | २ किलो | बुरशीजन्य रोग नियंत्रणासाठी उपयुक्त. |
| ७ | घाणेरी / टणटणी | Lantana camara | २ किलो | उग्र वासामुळे पांढरी माशी पळवून लावते. |
| ८ | गुळवेल (Giloy) | Tinospora cordifolia | २ किलो | पिकांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते. |
| ९ | एरंडी (Castor) | Ricinus communis | २ किलो | अळ्यांच्या नियंत्रणासाठी अत्यंत प्रभावी. |
| १० | निर्गुडी (Nirgundi) | Vitex negundo | २ किलो | कीड प्रतिबंधक (Repellent) म्हणून उत्तम कार्य. |
(टीप: जर वरीलपैकी एखादी वनस्पती मिळाली नाही, तर तुम्ही बेशरम, तुळस, किंवा कण्हेर यांची पाने वापरू शकता. पण कडुलिंबाचा पाला ५ किलो असणे अनिवार्य आहे.)
3.2. पानांची निवड करताना घ्यायची काळजी (Selection Guide)
- पाने शक्यतो कोवळी किंवा रोगमुक्त असावीत.
- पानांवर कोणतीही बुरशी लागलेली नसावी.
- पाने तोडताना फांद्या कमी आणि पाने जास्त येतील याची काळजी घ्या.
3.3. इतर महत्त्वाचे घटक (शेण, गोमूत्र, लसूण, मिरची)
केवळ पानांचा अर्क काढून चालत नाही, त्यात आंबवण प्रक्रिया (Fermentation process) जलद करण्यासाठी आणि तीव्रता वाढवण्यासाठी खालील घटक आवश्यक आहेत:
तक्ता २: दशपर्णी अर्क तयार करण्यासाठी लागणारे इतर मुख्य घटक
| अ. क्र. | घटकाचे नाव | प्रमाण (२०० लिटरसाठी) | याचा फायदा काय? |
| १ | देशी गाईचे गोमूत्र | १० ते १५ लिटर | अर्कामध्ये युरिक ॲसिड आणि सूक्ष्मजीव वाढतात. |
| २ | देशी गाईचे ताजे शेण | २ ते ३ किलो | उपयुक्त जिवाणूंचे प्रमाण वाढवून कुजण्याची प्रक्रिया वेगवान करते. |
| ३ | हिरवी मिरची (तीखट) | ५०० ग्रॅम (पेस्ट करून) | मिरचीच्या तिखटपणामुळे किडींची त्वचा जळते. |
| ४ | गावठी लसूण | ५०० ग्रॅम (पेस्ट करून) | लसणातील सल्फरमुळे (Sulfur) किडी लांब राहतात. |
| ५ | हळद पावडर | ५०० ग्रॅम | हे एक उत्तम नैसर्गिक बुरशीनाशक (Fungicide) आहे. |
| ६ | पाणी | २०० लिटर | सर्व मिश्रण एकत्र करण्यासाठी (बॅरलमध्ये). |
4. दशपर्णी अर्क निर्मितीची टप्प्याटप्प्याने संपूर्ण कृती (Step-by-step Process)
आता आपल्याकडे सर्व साहित्य जमा झाले आहे. ‘दशपर्णी अर्क कसे बनवायचे पद्धत’ ही अतिशय सोपी असली, तरी ती शास्त्रीय पद्धतीने करणे अत्यंत गरजेचे आहे. ही प्रक्रिया पूर्ण होण्यासाठी ३० ते ४० दिवसांचा कालावधी लागतो.
4.1. दिवस १: पहिली पायरी आणि मिश्रण तयार करणे
१. बॅरलची निवड: सर्वात आधी एक २०० लिटर क्षमतेचे स्वच्छ प्लास्टिकचे बॅरल (Plastic Barrel) घ्या. लोखंडी किंवा पत्र्याचे बॅरल अजिबात वापरू नका, कारण गोमूत्रामुळे ते गंजून खराब होईल आणि अर्काची गुणवत्ता घसरेल.
२. पाणी आणि मुख्य घटक भरणे: बॅरलमध्ये साधारण १६० ते १७० लिटर स्वच्छ पाणी भरा. त्यात २ ते ३ किलो ताजे देशी गाईचे शेण आणि १० ते १५ लिटर गोमूत्र टाकून काठीने चांगले ढवळून घ्या.
३. पाने कुस्करून टाकणे: आता आपण गोळा केलेली १० प्रकारची पाने (कडुलिंब ५ किलो + इतर पाने २ किलो प्रत्येकी) हाताने थोडी कुस्करून किंवा विळीवर जाडसर चिरून या बॅरलमध्ये टाका. पाने चिरून टाकल्यास त्यातील अर्क लवकर पाण्यात उतरतो.
४. मसाले टाकणे: सर्वात शेवटी हिरवी मिरचीची पेस्ट, लसणाची पेस्ट आणि हळद पावडर या मिश्रणात टाका.
५. मिश्रण झाकणे: आता बॅरल गोणपाटाने (Jute bag) किंवा सुती कापडाने बांधून ठेवा. त्यावर घट्ट झाकण लावू नका. हवेची ये-जा (Aeration) होणे गरजेचे आहे.
4.2. मिश्रण रोज ढवळण्याची योग्य पद्धत (Stirring Method)
हे मिश्रण नुसते ठेवून चालणार नाही. यातील जिवाणूंना ऑक्सिजन (Oxygen) मिळणे गरजेचे असते.
- रोज सकाळी आणि संध्याकाळी, दिवसातून दोन वेळा एका लांब लाकडी काठीने हे मिश्रण घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (Clockwise direction) २ ते ३ मिनिटे ढवळा.
- असे केल्याने सेंद्रिय घटकांचे विघटन (Aerobic Fermentation) उत्तम प्रकारे होते.
4.3. ४० दिवसांचे वेळापत्रक आणि अर्कातील बदल
- पहिले १० दिवस: सुरुवातीला पानांचा रंग हिरवा राहील. शेण आणि गोमूत्रामुळे मिश्रण थोडे फुगल्यासारखे वाटेल.
- ११ ते २० दिवस: पानांचा रंग पिवळसर तपकिरी होऊ लागेल. मिश्रणातून थोडा उग्र वास येण्यास सुरुवात होईल.
- २१ ते ३० दिवस: पाने पूर्णपणे कुजलेली दिसतील. द्रावणाचा रंग गडद चॉकलेटी किंवा काळा होण्यास सुरुवात होईल. उग्र वास आणखी वाढेल.
- ३१ ते ४० दिवस: पानांमधील संपूर्ण अर्क (Extract) आता पाण्यात उतरलेला असेल. उग्र वास कमी होऊन एक विशिष्ट मातीसारखा किंवा औषधी वास येईल. अभिनंदन! तुमचा दशपर्णी अर्क आता फवारणीसाठी १००% तयार आहे.
5. दशपर्णी अर्क तयार करताना घ्यायची महत्त्वाची काळजी (Precautions)
दशपर्णी अर्काचे पिकांवरील फायदे पूर्ण क्षमतेने मिळवायचे असतील, तर खालील चुका टाळणे आवश्यक आहे:
१. सावलीची जागा: दशपर्णी अर्काचे बॅरल कायम सावलीत (झाडाखाली किंवा शेडमध्ये) ठेवावे. थेट सूर्यप्रकाश पडल्यास द्रावणातील जिवाणू मरतात.
२. प्लास्टिकचाच वापर: बॅरल, फवारणी पंप आणि अर्क साठवण्याचे डबे फक्त आणि फक्त प्लास्टिकचेच असावेत.
३. पावसापासून संरक्षण: पावसाचे पाणी या बॅरलमध्ये जाणार नाही याची काळजी घ्या, अन्यथा अर्क खराब होऊ शकतो.
४. रसायनांचा संपर्क टाळा: ज्या काठीने अर्क ढवळणार आहात, तिला कोणतेही रासायनिक खत किंवा कीटकनाशक लागलेले नसावे.
6. दशपर्णी अर्क फवारणीचे प्रमाण (Dashaparni Ark Spraying Dose)
शेतकरी मित्रांनो, ‘दशपर्णी अर्क फवारणीचे प्रमाण किती असावे?’ हा सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न आहे. चुकीच्या प्रमाणामुळे एकतर फायदा होत नाही, किंवा कोवळी पाने जळण्याची शक्यता असते. पिकाच्या प्रकारानुसार आणि किडीच्या प्रादुर्भावानुसार याचे प्रमाण ठरवावे लागते.
तयार झालेला अर्क प्रथम एका स्वच्छ सुती कापडाने चांगला गाळून घ्या, जेणेकरून फवारणी पंपाचे नोझल (Nozzle) चोक अप होणार नाही.
तक्ता ३: विविध पिकांनुसार दशपर्णी अर्क फवारणीचे योग्य प्रमाण
| पिकाचा प्रकार | किडीचा प्रादुर्भाव | फवारणीचे प्रमाण (१५-१६ लिटर पंपासाठी) | फवारणीची योग्य वेळ |
| भाजीपाला पिके (टोमॅटो, मिरची, वांगी, कोबी) | प्रतिबंधात्मक (सुरुवातीची अवस्था) | २०० ते २५० मिली (ml) | सकाळी ९ च्या आत किंवा संध्याकाळी ५ नंतर. |
| भाजीपाला पिके | कीड लागल्यानंतर | ३०० ते ३५० मिली (ml) | संध्याकाळची वेळ सर्वोत्तम. |
| फळबागा (संत्रा, मोसंबी, डाळिंब, आंबा, पेरू) | नेहमीची फवारणी | ३५० ते ४०० मिली (ml) | दव सुकल्यानंतर. |
| नगदी व कडधान्य पिके (कापूस, सोयाबीन, तूर) | जास्त प्रादुर्भाव असल्यास | ४०० ते ५०० मिली (ml) | सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी. |
6.1. फळबागांसाठी फवारणीचे प्रमाण (Horticulture Crops)
फळबागांची पाने जाड असतात आणि त्यांच्यावरील किडी (उदा. मिलीबग, फळमाशी) अधिक चिवट असतात. त्यामुळे फळबागांवर फवारणी करताना १५ लिटरच्या पंपासाठी तुम्ही ४०० मिली पर्यंत दशपर्णी अर्क वापरू शकता. मोहर येण्यापूर्वी आणि फळधारणेच्या वेळी याची फवारणी केल्यास फुलगळ थांबते.
6.2. भाजीपाला पिकांसाठी फवारणीचे प्रमाण (Vegetables)
भाजीपाला पिकांची पाने अत्यंत नाजूक व कोवळी असतात. त्यामुळे येथे प्रमाण थोडे कमी ठेवावे. साधारण २५० ते ३०० मिली अर्क प्रति पंप पुरेसा होतो. टोमॅटोवरील नागअळी आणि मिरचीवरील बोकड्या रोग (Leaf curl virus) नियंत्रित करण्यासाठी याचा उत्तम रिझल्ट मिळतो.
6.3. नगदी पिके आणि कडधान्यांसाठी योग्य डोस (Cash Crops)
कापूस, सोयाबीन, हरभरा, तूर या पिकांवर अळ्यांचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर होतो. अशावेळी सुरवातीपासूनच दर १५ ते २० दिवसांच्या अंतराने ३०० मिली ते ४०० मिली दशपर्णी अर्काची फवारणी (Preventive spray) करत राहिल्यास, किडीचा प्रादुर्भाव ९०% पर्यंत कमी होतो.
(महत्त्वाची टीप: फवारणी करताना द्रावणात ५० मिली देशी गाईचे गोमूत्र किंवा थोडे स्टिकर (Natural spreader – उदा. रीठा अर्क किंवा साबणाचे पाणी) मिसळल्यास पानांवर अर्क जास्त काळ टिकून राहतो.)
7. दशपर्णी अर्कामुळे कोणकोणत्या किडींचे नियंत्रण होते? (Pest Control)
दशपर्णी अर्क हे ‘ब्रॉड स्पेक्ट्रम’ (Broad-spectrum) सेंद्रिय कीटकनाशक आहे. म्हणजेच ते एकाच वेळी अनेक प्रकारच्या किडींवर प्रभावीपणे काम करते. सेंद्रिय शेतीमध्ये दशपर्णी अर्काचा वापर खालील किडींच्या नियंत्रणासाठी हमखास केला जातो:
- रस शोषक किडी (Sucking Pests): मावा (Aphids), तुडतुडे (Jassids), फुलकिडे (Thrips), आणि पांढरी माशी (Whitefly). अर्काच्या उग्र वासामुळे या किडी पिकांवर बसतच नाहीत.
- अळ्या (Caterpillars): घाटे अळी, लष्करी अळी (Fall Armyworm), बोंडअळी, आणि फळ पोखरणारी अळी. अर्कातील कडुनिंब आणि एरंडीच्या रसामुळे अळ्यांची पचनसंस्था बिघडते, त्यांची भूक मंदावते आणि त्या उपाशी राहून मरतात.
- बुरशीजन्य रोग (Fungal Diseases): पानांवरील ठिपके (Leaf spot), भुरी (Powdery mildew), आणि करपा (Blight). हळद, लसूण आणि पपईच्या पानांमुळे बुरशीची वाढ थांबते.
- खोडकिडा आणि हुमणी: जमिनीच्या माध्यमातून (ठिबकद्वारे – Drip irrigation) हा अर्क दिल्यास जमिनीतील हुमणी आणि निमॅटोड्स (Nematodes) नियंत्रणात येतात.
कामगंध सापळे: पिकांचे रक्षण करणारा आधुनिक व सुरक्षित उपाय | Pheromone Traps Information
8. दशपर्णी अर्काची योग्य साठवणूक कशी करावी? (Storage Tips)
तयार झालेला २०० लिटर अर्क काही एका दिवसात संपत नाही. त्यामुळे त्याची साठवणूक (Storage life) योग्य पद्धतीने करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
- कालावधी: योग्य प्रकारे साठवून ठेवल्यास दशपर्णी अर्क ६ महिने (१५० ते १८० दिवस) अगदी उत्तम स्थितीत राहतो आणि त्याचे गुणधर्म टिकून राहतात.
- गाळण्याची पद्धत: ४० दिवसांनंतर पूर्ण द्रावण एका सुती कापडाने व्यवस्थित गाळून घ्यावे. उरलेला चोथा (घन कचरा) फेकून न देता तो फळझाडांच्या मुळाशी किंवा शेणखतात टाकून द्यावा. तो उत्तम खत म्हणून काम करतो.
- हवाबंद डबे (Airtight Containers): गाळलेला अर्क हवाबंद प्लास्टिकच्या कॅनमध्ये (Plastic Cans) किंवा बाटल्यांमध्ये भरून ठेवावा.
- तापमान नियंत्रण: अर्क ठेवण्याची जागा थंड आणि अंधारी (Direct sunlight पासून दूर) असावी. उष्णतेमुळे अर्कातील सेंद्रिय संयुगे (Organic compounds) नष्ट होऊ शकतात.
अधिक माहिती राष्ट्रीय सेंद्रिय आणि नैसर्गिक शेती केंद्राची (NCONF) या अधिकृत लिंक वरून मिळवू शकता.
9. तुमच्या मनातील प्रश्न (FAQs) आणि त्यांची अचूक उत्तरे
शेतकरी बांधवांनो, दशपर्णी अर्क निर्मिती आणि फवारणीचे प्रमाण याविषयी तुमच्या मनात अनेक शंका असू शकतात. त्यातील काही महत्त्वाच्या प्रश्नांची (100% SEO perfect FAQ) उत्तरे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. दशपर्णी अर्क किती दिवस टिकतो आणि त्याची साठवणूक कशी करावी?
उत्तर: दशपर्णी अर्क पूर्णपणे तयार झाल्यानंतर (४० दिवसांनंतर) तो साधारणतः ६ महिन्यांपर्यंत अत्यंत प्रभावीपणे वापरता येतो. साठवणूक करताना अर्क स्वच्छ सुती कापडाने गाळून एका हवाबंद प्लास्टिकच्या कॅनमध्ये ठेवावा. कॅन नेहमी सावलीत राहील याची काळजी घ्यावी. उन्हात ठेवल्यास अर्काची गुणवत्ता आणि त्यातील उपयुक्त जिवाणू कमी होतात.
२. प्रति पंप दशपर्णी अर्क फवारणीचे प्रमाण किती असावे?
उत्तर: सर्वसाधारणपणे १५ ते १६ लिटरच्या फवारणी पंपासाठी २५० मिली ते ३०० मिली (ml) दशपर्णी अर्क वापरणे योग्य ठरते. पिकाचे वय आणि किडीचा प्रादुर्भाव जास्त असल्यास (विशेषतः फळबागा आणि नगदी पिकांसाठी) तुम्ही हे प्रमाण ४०० ते ५०० मिली पर्यंत वाढवू शकता. कोवळ्या रोपांवर नेहमी कमी प्रमाणाचा (२०० मिली) वापर करावा.
३. दशपर्णी अर्कासोबत रासायनिक औषधे किंवा खते मिसळून फवारता येतात का?
उत्तर: अजिबात नाही. दशपर्णी अर्क हे एक संपूर्ण सेंद्रिय आणि जिवंत (Organic/Biological) कीटकनाशक आहे. यात रासायनिक कीटकनाशके किंवा विद्राव्य खते (Chemical Fertilizers) मिसळल्यास अर्कातील उपयुक्त सूक्ष्मजीव तात्काळ नष्ट होतात आणि त्याचा प्रभाव शून्यावर येतो. त्यामुळे दशपर्णी अर्क नेहमी स्वतंत्रच फवारावा.
४. दशपर्णी अर्क फवारणीसाठी दिवसाची कोणती वेळ सर्वोत्तम असते?
उत्तर: दशपर्णी अर्काची फवारणी नेहमी सकाळी लवकर (सकाळी ९ वाजेच्या आत) किंवा संध्याकाळी ऊन कमी झाल्यावर (४ वाजेनंतर) करावी. कडक उन्हात फवारणी केल्यास अर्काचे बाष्पीभवन (Evaporation) वेगाने होते आणि तो पानांवरून लवकर उडून जातो, ज्यामुळे पिकांना त्याचा पूर्ण फायदा मिळत नाही.
५. दशपर्णी अर्क तयार करण्यासाठी केवळ देशी गाईचेच गोमूत्र आणि शेण का वापरावे?
उत्तर: देशी गाईच्या शेणात आणि गोमूत्रामध्ये पिकांसाठी आवश्यक असणारे कोट्यवधी उपयुक्त सूक्ष्मजीव आणि जिवाणू (Beneficial microbes) असतात. हे जिवाणू पानांना कुजवण्याची (Fermentation) प्रक्रिया अतिशय जलद करतात आणि किडींना दूर ठेवण्यासाठी अधिक प्रभावी ठरतात. जर्सी किंवा इतर जनावरांच्या शेणात असे गुणधर्म पुरेशा प्रमाणात नसतात.
सेंद्रिय शेती प्रमाणपत्र कसे काढावे? (Organic Certification) A to Z संपूर्ण माहिती
10. निष्कर्ष: विषमुक्त शेतीकडे एक यशस्वी पाऊल! तुमची मते आम्हाला सांगा
शेतकरी मित्रांनो, शेती हा आजकाल जुगारासारखा व्यवसाय झाला आहे, जिथे उत्पादन खर्च रोज वाढत आहे आणि शेतमालाला भाव मिळेलच याची शाश्वती नाही. अशा परिस्थितीत स्वतःचा उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी आणि आपली काळी आई (जमीन) सुपीक टिकवून ठेवण्यासाठी ‘दशपर्णी अर्क’ हा खऱ्या अर्थाने शेतकऱ्याचा संकटमोचक मित्र आहे.
या लेखामध्ये आपण दशपर्णी अर्क निर्मिती आणि फवारणीचे प्रमाण याबद्दलची अगदी A to Z, शास्त्रीय आणि अचूक माहिती पहिली आहे. रासायनिक औषधांचा मोह सोडून जर आपण या नैसर्गिक आणि पारंपरिक पर्यायाचा वापर आजच सुरू केला, तर नक्कीच आपले पीक, आपले पर्यावरण आणि आपले आरोग्य तिन्ही सुरक्षित राहतील.
‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ चा हा सविस्तर प्रयत्न तुम्हाला कसा वाटला? तुम्ही तुमच्या शेतात यापूर्वी दशपर्णी अर्क किंवा जीवामृताचा वापर केला आहे का? किंवा अर्क बनवताना तुम्हाला काही अडचणी येत आहेत का? खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की सांगा. आम्ही तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यास नेहमीच तत्पर आहोत. तसेच, ही अत्यंत महत्त्वाची माहिती तुमच्या इतर शेतकरी बांधवांसोबत आणि गावातील WhatsApp ग्रुपवर नक्की शेअर करा, जेणेकरून सर्वांचाच फायदा होईल!
धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
