शेतकरी मित्रांनो, पिकांवर पडणारी कीड आणि दिवसेंदिवस महाग होत जाणारी रासायनिक कीटकनाशके (Chemical Pesticides) यामुळे तुम्ही त्रस्त आहात का? शेतीतील वाढता खर्च आणि उत्पन्नातील घट या दुष्टचक्रातून बाहेर पडण्याचा मार्ग तुम्ही शोधत असाल, तर हा लेख नक्कीच तुमच्यासाठी आहे. आज आपण घरच्या घरी, अतिशय सोप्या पद्धतीने आणि अगदी शून्य खर्चात एक अत्यंत प्रभावी सेंद्रिय कीटकनाशक (Organic Pesticide) कसे बनवायचे हे शिकणार आहोत. ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या अत्यंत सविस्तर आणि माहितीपूर्ण लेखात आपण निमास्त्र बनवण्याची पद्धत, त्याचे शेतीतील फायदे आणि पिकांनुसार त्याचे अचूक प्रमाण याविषयी सखोल माहिती घेणार आहोत. चला तर मग, विषमुक्त शेतीकडे (Poison-free farming) एक आश्वासक पाऊल टाकूया!
१. निमास्त्र (Nimastra) म्हणजे नेमके काय?
शेतीमध्ये पिकांचे रक्षण करण्यासाठी निसर्गानेच आपल्याला अनेक नैसर्गिक घटक दिले आहेत. त्यापैकी सर्वात प्रभावी घटक म्हणजे ‘कडुनिंब’ (Neem) आणि देशी गाईचे उत्पादन. निमास्त्र (Nimastra) हे कडुनिंबाचा पाला, गावरान गाईचे गोमूत्र आणि शेण यांचे योग्य प्रमाण एकत्र करून तयार केलेले एक अत्यंत प्रभावी सेंद्रिय कीटकनाशक आहे. ‘शून्य बजेट नैसर्गिक शेती’ (Zero Budget Natural Farming) या तंत्रज्ञानाचा हा एक प्रमुख आणि अविभाज्य भाग आहे.
१.१ सेंद्रिय शेतीत (Organic Farming) निमास्त्राचे महत्त्व
आजकाल रासायनिक औषधांच्या अतिवापरामुळे जमिनीचा पोत खराब होत चालला आहे. सोबतच, पिकांवर येणाऱ्या किडींमध्ये (Pests) या रसायनांविरुद्ध प्रतिकारक्षमता (Resistance power) निर्माण झाली आहे. अशा वेळी सेंद्रिय शेती (Organic Farming) आणि नैसर्गिक कीड नियंत्रण (Natural pest control) काळाची गरज बनली आहे. निमास्त्रामुळे पिकांवर येणाऱ्या सुरुवातीच्या किडींचा नायनाट तर होतोच, पण जमिनीतील मित्र कीटक (Friendly insects) आणि सूक्ष्मजीव (Microbes) सुरक्षित राहतात. निमास्त्र हे पिकांसाठी एक प्रकारची ‘सुरक्षा ढाल’ (Protective shield) म्हणून काम करते.
१.२ कडुनिंबातील ‘अझाडिराक्टिन’ (Azadirachtin) कसे काम करते?
निमास्त्र इतके प्रभावी का असते, यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे वैज्ञानिक कारण आहे. कडुनिंबाच्या पाल्यामध्ये आणि निंबोळीमध्ये ‘अझाडिराक्टिन’ (Azadirachtin) नावाचा एक नैसर्गिक आणि अत्यंत प्रभावी रासायनिक घटक (Alkaloid) आढळतो. जेव्हा आपण निमास्त्राची फवारणी पिकांवर करतो, तेव्हा:
- किडी पिकांची पाने खाणे सोडून देतात (Anti-feedant effect).
- किडींच्या प्रजनन क्षमतेवर (Reproductive system) थेट हल्ला होतो, त्यामुळे त्यांची पुढची पिढी तयार होत नाही.
- अळ्या आणि किडींची वाढ खुंटते (Growth regulator).या शास्त्रीय कारणामुळे निमास्त्राचा वापर शेतीत एक ब्रह्मास्त्र मानला जातो.
२. निमास्त्र बनवण्यासाठी लागणारे आवश्यक साहित्य (Ingredients)
निमास्त्र बनवण्याची पद्धत खूप सोपी आहे, पण त्यासाठी लागणारे साहित्य योग्य आणि अचूक प्रमाणात असणे अत्यंत गरजेचे आहे. २०० लिटर पाण्यासाठी (साधारण १ एकर फवारणीसाठी) खालील साहित्य लागते:
तक्ता १: निमास्त्र बनवण्यासाठी लागणारे अचूक साहित्य आणि प्रमाण
| अ.क्र. | साहित्याचे नाव | प्रमाण (२०० लिटर पाण्यासाठी) | विशेष टीप |
| १ | पाणी (Water) | २०० लिटर | स्वच्छ आणि गोड पाणी असावे. |
| २ | गावरान गाईचे गोमूत्र (Cow Urine) | १० लिटर | गोमूत्र जेवढे जुने (Old), तेवढे जास्त प्रभावी. |
| ३ | गावरान गाईचे ताजे शेण (Cow Dung) | २ किलो | शेण शक्यतो ताजे असावे (Fresh). |
| ४ | कडुनिंबाचा पाला (Neem Leaves) | १० किलो | पाला आणि कोवळ्या डहाळ्या (Twigs) एकत्र कुटलेल्या असाव्यात. |
| ५ | प्लास्टिकचा ड्रम (Plastic Drum) | २०० लिटर क्षमतेचा | धातूचे (Metal) भांडे अजिबात वापरू नये. |
२.१ गावरान गाईचे शेण आणि गोमूत्रच का वापरावे?
अनेक शेतकऱ्यांचा हा प्रश्न असतो की, जर्सी किंवा इतर जनावरांचे शेण चालेल का? याचे वैज्ञानिक उत्तर ‘नाही’ असे आहे. गावरान (देशी) गाईच्या एका ग्रॅम शेनामध्ये कोट्यवधी उपयुक्त जिवाणू (Beneficial Microorganisms) असतात, जे संकरित जनावरांच्या शेणात नसतात. देशी गाईच्या गोमूत्रामध्ये युरिक ऍसिड आणि नैसर्गिक खनिजे मुबलक प्रमाणात असतात, जे कडुनिंबातील ‘अझाडिराक्टिन’ बाहेर काढण्यासाठी उत्कृष्ट द्रावक (Solvent) म्हणून काम करतात.
२.२ कडुनिंबाचा पाला निवडताना घ्यायची काळजी
पाला तोडताना शक्यतो झाडाच्या फांद्यांची जास्त नासधूस होणार नाही याची काळजी घ्या. निमास्त्र बनवण्यासाठी फक्त पाने न वापरता, कोवळ्या फांद्या/डहाळ्या आणि जर झाडाला निंबोळ्या (Neem seeds) असतील, तर त्याही सोबत बारीक कुटून (Crushed) घ्याव्यात. यामुळे निमास्त्राची ताकद (Potency) अधिक वाढते.
३. निमास्त्र बनवण्याची अचूक आणि सोपी पद्धत (Step-by-Step Guide)
साहित्य जमा केल्यानंतर आता प्रत्यक्ष निमास्त्र बनवण्याची पद्धत समजून घेऊया. ही प्रक्रिया करताना सावलीची जागा (Shaded area) निवडणे अत्यंत आवश्यक आहे.
३.१ पहिला दिवस: साहित्याचे एकत्रिकरण (Mixing)
- सर्वांत आधी २०० लिटर क्षमतेचा एक स्वच्छ प्लास्टिकचा ड्रम सावलीत ठेवा. धातूचे बॅरल (Metal drum) वापरू नका, कारण गोमूत्रामुळे त्याला गंज (Rust) लागू शकतो आणि द्रावण खराब होऊ शकते.
- या ड्रममध्ये २०० लिटर स्वच्छ पाणी भरा.
- आता या पाण्यात १० लिटर गावरान गाईचे गोमूत्र ओता.
- त्यानंतर २ किलो ताजे शेण हाताने व्यवस्थित कालवून (स्मॅश करून) पाण्यात मिसळा. शेणाच्या गुठळ्या (Lumps) राहणार नाहीत याची काळजी घ्या.
- सर्वांत शेवटी, १० किलो कडुनिंबाचा पाला जो आपण आधीच थोडा ठेचून किंवा कुटून घेतला आहे, तो या द्रावणात टाका.
३.२ द्रावण ढवळण्याची योग्य दिशा आणि पद्धत
सर्व साहित्य ड्रममध्ये टाकल्यानंतर एका स्वच्छ लाकडी काठीच्या मदतीने हे द्रावण घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने म्हणजेच उजवीकडून डावीकडे (Clockwise direction) सलग ५ ते १० मिनिटे ढवळा. उजव्या दिशेने ढवळल्यामुळे द्रावणातील जिवाणूंची (Microbes) हालचाल आणि वाढ झपाट्याने होते. हे वैज्ञानिकरीत्या सिद्ध झालेले आहे.
३.३ ४८ तासांचा आंबवण (Fermentation) काळ
द्रावण ढवळून झाल्यानंतर ड्रमचे तोंड एका सुती कापडाने (Cotton cloth) किंवा गोणपाटाने बांधून ठेवा. याला हवाबंद (Airtight) डब्यासारखे झाकण लावू नका, कारण आतील जिवाणूंना श्वास घेण्यासाठी हवेची (Aeration) गरज असते.
हे मिश्रण सलग ४८ तास (दोन दिवस) सावलीत आंबण्यासाठी (Fermentation) तसेच राहू द्या. या ४८ तासांच्या काळात दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी ५-५ मिनिटे द्रावण काठीच्या मदतीने ‘क्लॉकवाईज’ दिशेने ढवळायचे आहे. यामुळे कडुनिंबाचा अर्क पाण्यात चांगल्या प्रकारे उतरतो.
४. निमास्त्र गाळण्याची आणि साठवण्याची पद्धत (Storage Tips)
४८ तासांनंतर म्हणजेच तिसऱ्या दिवशी तुमचे सेंद्रिय कीटकनाशक (Organic pesticide) वापरण्यासाठी पूर्णपणे तयार होईल. द्रावणाचा रंग गडद हिरवट-तपकिरी झालेला दिसेल आणि त्यातून एक विशिष्ट उग्र वास येईल, जो कीटक नियंत्रणासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो.
४.१ निमास्त्र किती दिवस टिकते? (Shelf Life)
तयार झालेले निमास्त्र एका स्वच्छ सुती कापडाने चांगल्या प्रकारे दोनदा गाळून घ्या. गाळलेला चोथा (Residue) फेकून न देता तो तुम्ही शेतात खत म्हणून वापरू शकता किंवा उकिरड्यावर टाकू शकता.
गाळून घेतलेले निमास्त्र तुम्ही प्लास्टिकच्या कॅनमध्ये किंवा ड्रममध्ये साठवून ठेवू शकता. व्यवस्थित साठवणूक केल्यास निमास्त्र ६ महिन्यांपर्यंत टिकते (Shelf life of 6 months). मात्र, पहिल्या १-२ महिन्यांत त्याचा वापर केल्यास त्याचे परिणाम (Results) १००% अधिक प्रभावी मिळतात.
४.२ साठवणुकीसाठी योग्य जागेची निवड
निमास्त्र साठवताना ते कायम थंड आणि कोरड्या ठिकाणी, सावलीतच ठेवावे. यावर थेट सूर्यप्रकाश (Direct Sunlight) पडता कामा नये. सूर्यप्रकाशामुळे त्यातील उपयुक्त जिवाणू आणि ‘अझाडिराक्टिन’ चा प्रभाव नष्ट होऊ शकतो.
५. निमास्त्राचा वापर आणि फवारणीचे तंत्र (Spraying Method)
फक्त औषध बनवणे पुरेसे नाही, तर त्याची योग्य पद्धतीने फवारणी (Pesticide Spraying) करणे हे कीड नियंत्रणासाठी अधिक महत्त्वाचे आहे.
५.१ फवारणीसाठी सकाळची की संध्याकाळची वेळ योग्य?
निमास्त्राची फवारणी नेहमी संध्याकाळी ४ वाजेनंतर करावी. किंवा सकाळी खूप लवकर (ऊन पडण्यापूर्वी) करावी. कडक उन्हात (High temperature) फवारणी केल्यास द्रावणातील अर्क बाष्पीभवनामुळे (Evaporation) उडून जातो आणि पानांवर औषध टिकत नाही. संध्याकाळी फवारणी केल्यास रात्रभर औषध पानांवर राहते आणि किडींवर त्याचा १००% परिणाम होतो, कारण बहुतांश किडी रात्रीच्या वेळीच जास्त सक्रिय (Active) असतात.
५.२ पंपाची स्वच्छता आणि नोझलची (Nozzle) निवड
फवारणीसाठी वापरला जाणारा पंप स्वच्छ असावा. जर त्या पंपातून याआधी रासायनिक तणनाशक (Chemical weedicide) फवारले असेल, तर पंप धुण्याच्या सोड्याने किंवा निरम्याने स्वच्छ धुवून घ्यावा, अन्यथा पिकाला धोका होऊ शकतो. फवारणी करताना पंपाचे नोझल (Nozzle) असे असावे की ज्यातून औषध एकदम ‘धुक्यासारखे’ (Mist spray) पानांवर बसेल. पानांच्या खालच्या बाजूनेही फवारणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे, कारण बहुतांश रस शोषणाऱ्या किडी पानांच्या मागील बाजूस लपलेल्या असतात.
६. कोणत्या किडींवर निमास्त्र प्रभावी आहे? (Target Pests)
सेंद्रिय शेती (Organic Farming) करणाऱ्यांसाठी निमास्त्र हा एक हुकमी एक्का आहे. निमास्त्राचा प्रमुख उद्देश म्हणजे किडीला मारण्यापेक्षा पिकांवर येण्यापासून ‘रोखणे’ (Preventive measure).
६.१ रस शोषणाऱ्या किडी (Sucking Pests)
सुरुवातीच्या अवस्थेत पिकांवर येणाऱ्या सर्व रस शोषणाऱ्या किडींवर निमास्त्र अत्यंत प्रभावीपणे नियंत्रण मिळवते. यामध्ये प्रामुख्याने:
- मावा (Aphids)
- तुडतुडे (Jassids)
- पांढरी माशी (Whitefly)
- फुलकिडे (Thrips)
- पिठ्या ढेकूण (Mealybug)
जेव्हा निमास्त्राचा अंश पानांवर पडतो, तेव्हा पानांची चव अत्यंत कडू होते आणि या किडी पिकातील रस शोषू शकत नाहीत. पर्यायाने त्या उपाशी राहून मरतात किंवा शेत सोडून जातात.
पिकावरील विविध कीड (Pest) आणि त्यांचे 100% प्रभावी नियंत्रण | Crop Pest Management (A-Z माहिती)
६.२ अळ्या आणि पाने खाणारे कीटक (Caterpillars)
लहान अवस्थेतील अळ्यांवरही निमास्त्र चांगला रिझल्ट देते. विशेषतः:
- घाटेअळीची (Helicoverpa armigera) पहिली अवस्था
- पाने गुंडाळणारी अळी (Leaf folder)
- खोडकिडा (Stem borer)
निमास्त्र अळ्यांच्या शरीरावरील संप्रेरकांवर (Hormones) हल्ला करते, त्यामुळे अळी कोष अवस्थेत (Pupal stage) जाऊ शकत नाही आणि तिची वाढ तिथेच थांबते.
कामगंध सापळे: पिकांचे रक्षण करणारा आधुनिक व सुरक्षित उपाय | Pheromone Traps Information
७. विविध पिकांतील निमास्त्राचा वापर (Crop-wise Usage)
शेतकरी मित्रांनो, सेंद्रिय शेती (Organic Farming) करताना प्रत्येक पिकाची गरज आणि त्यावर येणाऱ्या किडींचा प्रकार वेगवेगळा असतो. त्यामुळे निमास्त्र (Nimastra) फवारणीचे प्रमाणही पिकांनुसार बदलणे गरजेचे आहे.
७.१ फळबागा (Fruit Orchards) आणि भाजीपाला पिके
भाजीपाला पिकांवर (उदा. टोमॅटो, वांगी, मिरची, कोबी) रस शोषणाऱ्या किडींचा (Sucking pests) प्रादुर्भाव सर्वात जास्त आणि लवकर होतो. मिरचीवरील चुरडा-मुरडा (Leaf curl virus) किंवा वांग्यावरील शेंडा पोखरणारी अळी (Shoot borer) यासाठी निमास्त्र अत्यंत उपयुक्त आहे.
फळबागांमध्ये (उदा. संत्रा, मोसंबी, डाळिंब, पेरू) फळमाशी (Fruit fly) आणि मावा यांच्या नियंत्रणासाठी कळी अवस्थेत (Flowering stage) आणि फळ धारणा अवस्थेत निमास्त्राची फवारणी केल्यास १००% नैसर्गिक कीड नियंत्रण (Natural pest control) होते.
७.२ तृणधान्य आणि नगदी पिकांवरील नियंत्रण
महाराष्ट्रात प्रामुख्याने कापूस (Cotton) आणि सोयाबीन (Soybean) ही महत्त्वाची नगदी पिके (Cash crops) आहेत. कापसावरील पांढरी माशी (Whitefly) आणि बोंडअळीची (Bollworm) सुरुवातीची अवस्था, तसेच सोयाबीनवरील चक्रीभुंगा (Girdle beetle) आणि खोडमाशी (Stem fly) यांना रोखण्यासाठी पेरणीनंतर १५ ते २० दिवसांनी निमास्त्राची पहिली प्रतिबंधात्मक फवारणी (Preventive spray) करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते.
तक्ता २: विविध पिकांनुसार (Crops) निमास्त्र फवारणीचे प्रमाण आणि वेळ
| पिकाचा प्रकार | किडीचा प्रकार (Target Pests) | निमास्त्राचे प्रमाण (प्रति १५ लिटर पंप) | फवारणीची योग्य वेळ (Stage) |
| भाजीपाला (Vegetables) | मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी, अळी | ५०० ते ७५० मिली | लागवडीनंतर १०-१५ दिवसांनी, आणि त्यानंतर दर १५ दिवसांनी. |
| नगदी पिके (कापूस, सोयाबीन) | रस शोषणाऱ्या किडी, पाने खाणारी अळी | ७५० मिली ते १ लिटर | पेरणीनंतर १५ ते २० दिवसांनी (प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून). |
| फळबागा (Fruit Orchards) | फळमाशी, पिठ्या ढेकूण (Mealybug) | १ लिटर | कळी लागण्यापूर्वी आणि फळधारणेच्या काळात. |
| कडधान्ये आणि तृणधान्ये | खोडकिडा, मावा | ५०० मिली | पीक वाढीच्या अवस्थेत (Vegetative growth stage). |
(टीप: वरील प्रमाण पिकाची अवस्था आणि किडींच्या प्रादुर्भावावर कमी-जास्त होऊ शकते.)
८. निमास्त्राचे शेतकऱ्यांसाठी फायदे (Benefits of Nimastra)
बाजारामधून महागडी औषधे आणून फवारणी करण्यापेक्षा घरच्या घरी निमास्त्र बनवण्याची पद्धत वापरल्यास शेतकऱ्याला अनेक फायदे होतात:
८.१ आर्थिक बचत (Zero Budget Natural Farming)
रासायनिक कीटकनाशकांचा एक लिटरचा डबा बाजारात १२०० ते ३००० रुपयांपर्यंत मिळतो. मात्र, निमास्त्र बनवण्यासाठी लागणारे शेण, गोमूत्र आणि कडुनिंबाचा पाला शेतकऱ्याच्या बांधावरच मोफत उपलब्ध असतो. त्यामुळे उत्पादनाचा खर्च अक्षरशः शून्यावर (Zero Budget) येतो. एका हंगामात जर तुम्ही ३ ते ४ फवारण्या निमास्त्राच्या केल्या, तर एका एकरामागे तुमचे ५ ते ७ हजार रुपये सहज वाचू शकतात.
८.२ पर्यावरण आणि मानवी आरोग्याला सुरक्षितता
रासायनिक फवारणी करताना विषबाधा होण्याच्या (Pesticide poisoning) अनेक दुर्दैवी घटना आपण पाहतो. निमास्त्र हे पूर्णपणे सेंद्रिय (Organic) असल्याने फवारणी करणाऱ्या मजुराला किंवा शेतकऱ्याला त्यापासून कोणताही धोका नसतो. यातून तयार होणारे अन्नधान्य आणि फळे १००% विषमुक्त (Residue-free) असतात, ज्यामुळे कॅन्सरसारख्या आजारांचा धोका टळतो.
९. रासायनिक कीटकनाशके विरुद्ध सेंद्रिय निमास्त्र (Chemical vs Organic)
अनेक शेतकरी विचारतात की, “माझे रासायनिक औषध दोन तासांत अळी मारते, मग मी निमास्त्र का वापरू?” याचे शास्त्रीय उत्तर खालील तक्त्यावरून आणि मुद्द्यांवरून स्पष्ट होईल.
तक्ता ३: रासायनिक कीटकनाशके विरुद्ध निमास्त्र: खर्चाचा आणि फायद्यांचा तुलनात्मक अभ्यास
| तुलनात्मक मुद्दा | रासायनिक कीटकनाशके (Chemical Pesticides) | सेंद्रिय निमास्त्र (Organic Nimastra) |
| खर्च (Cost) | अत्यंत महाग (प्रति एकर १५०० ते ३००० रु.) | पूर्णपणे मोफत किंवा नगण्य खर्च. |
| किडींवर होणारा परिणाम | किडींना लगेच मारते, पण त्यांची प्रतिकारशक्ती (Resistance) वाढवते. | किडींना खाण्यापासून रोखते आणि त्यांची प्रजनन क्षमता नष्ट करते. |
| पर्यावरणावरील परिणाम | जमीन आणि पाण्याचे गंभीर प्रदूषण होते. | पर्यावरणपूरक (Eco-friendly) आणि १००% सुरक्षित. |
| मित्र कीटकांचे संरक्षण | उपयुक्त कीटक (उदा. मधमाशी, गांडूळ) नष्ट होतात. | मित्र कीटक सुरक्षित राहतात. |
९.१ जमिनीच्या सुपीकतेवर होणारा परिणाम
जेव्हा आपण रासायनिक औषधे फवारतो, तेव्हा त्याचा काही अंश जमिनीत मिसळतो आणि जमिनीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीव (Beneficial Microbes) नष्ट होतात. याउलट, निमास्त्र फवारताना जे द्रावण जमिनीवर पडते, त्यातील गोमूत्र आणि शेणाच्या अंशामुळे जमिनीतील जिवाणूंची संख्या वाढते आणि जमिनीचा सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) सुधारण्यास मदत होते.
९.२ मित्र कीटकांचे (Friendly Insects) संरक्षण
शेतीत सर्वच कीटक शत्रू नसतात. लेडीबर्ड बीटल (Ladybird beetle), ट्रायकोग्रामा आणि परागीभवन (Pollination) करणाऱ्या मधमाश्या (Honey bees) या पिकांसाठी वरदान आहेत. रासायनिक औषधे शत्रू आणि मित्र असा भेद करत नाहीत, ती सर्वांना मारतात. परंतु, निमास्त्र (Nimastra) फक्त पाने खाणाऱ्या आणि रस शोषणाऱ्या शत्रू किडींवरच नियंत्रण मिळवते, मित्र कीटक पूर्णपणे सुरक्षित राहतात.
१०. निमास्त्र वापरताना घ्यायची महत्त्वाची काळजी (Precautions)
सेंद्रिय शेतीतील कीड नियंत्रण करण्यासाठी निमास्त्र अत्यंत प्रभावी असले, तरी ते वापरताना काही तांत्रिक आणि शास्त्रीय काळजी घेणे गरजेचे आहे.
१०.१ द्रावण फवारताना डोळ्यांची आणि त्वचेची काळजी
जरी निमास्त्र नैसर्गिक असले, तरी कडुनिंब आणि जुने गोमूत्र अत्यंत उग्र आणि कडू असते. फवारणी करताना वाऱ्याच्या दिशेचा (Wind direction) अंदाज घ्यावा. द्रावण थेट डोळ्यात गेल्यास जळजळ होऊ शकते, त्यामुळे फवारणी करताना गॉगल आणि तोंडाला मास्क किंवा रुमाल नक्की बांधावा.
१०.२ पावसाळ्यात फवारणी करताना घ्यावयाचा निर्णय
जर पावसाळ्याचे दिवस असतील आणि फवारणीनंतर लगेच पाऊस आला (Localized Calamity / स्थानिक आपत्ती), तर निमास्त्र पानांवरून धुऊन जाण्याची शक्यता असते. अशा वेळी फवारणीच्या द्रावणात नैसर्गिक स्टिकर (Natural Sticker) म्हणून कोरफडीचा गर (Aloe vera gel) किंवा रीठ्याचे पाणी (प्रति १५ लिटर पंपासाठी ५० मिली) नक्की मिसळा. यामुळे औषध पानांवर चिकटून राहते. फवारणीनंतर किमान ३ ते ४ तास पाऊस येऊ नये, याची खात्री करूनच फवारणी करावी.
११. शेतकऱ्यांचे नेहमीचे प्रश्न आणि उत्तरे (FAQs)
निमास्त्र बनवण्याची पद्धत आणि वापराबाबत शेतकऱ्यांच्या मनात अनेक प्रश्न असतात. त्यापैकी सर्वाधिक विचारले जाणारे ५ महत्त्वाचे प्रश्न आणि त्यांची शास्त्रशुद्ध उत्तरे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. निमास्त्र (Nimastra) तयार झाल्यानंतर किती दिवस टिकते?
उत्तर: योग्य पद्धतीने तयार केलेले आणि सावलीत, हवाबंद डब्यात साठवलेले निमास्त्र साधारणपणे ६ महिने टिकू शकते (Shelf Life). परंतु, जास्तीत जास्त प्रभावी परिणामांसाठी तयार केल्यापासून पहिल्या १ ते २ महिन्यांत त्याचा वापर करणे शेतीच्या दृष्टीने अधिक फायदेशीर ठरते. जसजसा वेळ जातो, तसतशी त्यातील अझाडिराक्टिनची (Azadirachtin) ताकद थोडी कमी होऊ शकते.
२. निमास्त्र बनवण्यासाठी जर्सी गाईचे शेण किंवा गोमूत्र वापरता येते का?
उत्तर: शक्यतो गावरान (देशी) गाईचे शेण आणि गोमूत्र वापरावे, कारण त्यामध्ये उपयुक्त जिवाणूंचे (Microbes) प्रमाण संकरित जर्सी किंवा इतर जनावरांच्या तुलनेत खूप जास्त असते. जर देशी गायीचे शेण उपलब्ध नसेलच, तर नाईलाजास्तव तुम्ही इतर जनावरांचे वापरू शकता, पण कीड नियंत्रणाचा १००% अचूक रिझल्ट मिळण्यात थोडा फरक पडू शकतो.
३. एका एकरसाठी किती लिटर निमास्त्र लागते?
उत्तर: एका एकर क्षेत्रासाठी साधारणपणे ६ ते ८ लिटर निमास्त्र २०० लिटर स्वच्छ पाण्यात मिसळून फवारणी करणे पुरेसे असते. पिकाची अवस्था (Crop stage) आणि किडीचा प्रादुर्भाव (Pest attack level) यावर हे प्रमाण थोडे कमी-जास्त होऊ शकते. भाजीपाल्यासाठी प्रमाण थोडे कमी, तर मोठ्या फळबागांसाठी थोडे जास्त ठेवावे.
४. निमास्त्र आणि रासायनिक कीटकनाशक एकत्र फवारता येते का?
उत्तर: अजिबात नाही. निमास्त्र हे पूर्णपणे नैसर्गिक आणि जिवाणूयुक्त (Bio-active) द्रावण आहे. जर तुम्ही ते कोणत्याही रासायनिक कीटकनाशकांसोबत (Chemical Pesticides) किंवा रासायनिक खतांसोबत मिसळले, तर त्यातील उपयुक्त जिवाणू तत्काळ नष्ट होतील आणि निमास्त्राचा कोणताही फायदा तुमच्या पिकाला होणार नाही. सेंद्रिय आणि रासायनिक फवारणीत किमान १० ते १५ दिवसांचे अंतर असावे.
५. निमास्त्राच्या फवारणीसाठी दिवसातील कोणती वेळ सर्वात योग्य आहे?
उत्तर: निमास्त्राची फवारणी नेहमी संध्याकाळी ४ वाजेनंतर किंवा पहाटे ऊन पडण्यापूर्वी करावी. कडक उन्हात (High temperature) फवारणी केल्यास द्रावणातील सूक्ष्मजीव नष्ट होण्याची शक्यता असते आणि बाष्पीभवनामुळे औषध पानांवर जास्त काळ टिकत नाही. संध्याकाळी फवारल्यास औषध रात्रभर पिकांवर राहते, जे किडींसाठी अत्यंत घातक ठरते.
१२. चला, विषमुक्त शेतीचा संकल्प करूया! (निष्कर्ष आणि तुमचे विचार)
शेतकरी मित्रांनो, आजच्या या वाढत्या महागाईच्या आणि हवामान बदलाच्या काळात शेतीतील उत्पादन खर्च कमी करणे ही काळाची सर्वांत मोठी गरज बनली आहे. रासायनिक खतांच्या आणि औषधांच्या विळख्यातून आपली काळी आई (जमीन) आणि मानवी आरोग्य वाचवायचे असेल, तर निमास्त्रासारखे नैसर्गिक व घरगुती उपाय अंगीकारणे अत्यंत गरजेचे आहे. मला पूर्ण खात्री आहे की, ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ वरील या लेखातून तुम्हाला निमास्त्र बनवण्याची पद्धत, त्याचे प्रमाण आणि सेंद्रिय कीड नियंत्रण (Organic Pest Control) याविषयी अत्यंत सखोल आणि अद्ययावत माहिती मिळाली असेल.
तुमची पाळी
तुम्ही याआधी कधी तुमच्या शेतात निमास्त्राचा (Nimastra) किंवा जीवामृताचा प्रयोग केला आहे का? किंवा हा लेख वाचल्यानंतर तुम्ही या हंगामात निमास्त्र बनवण्याचा विचार करत आहात का? तुमचा अनुभव, आलेले रिझल्ट्स किंवा तुमच्या मनात अजून काही शंका असल्यास खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की सांगा. आपण त्यावर नक्की चर्चा करू.
तसेच, ही अत्यंत उपयुक्त आणि खर्च वाचवणारी माहिती तुमच्या परिसरातील इतर शेतकरी मित्रांना आणि शेतकरी गटांमध्ये (WhatsApp Groups) शेअर करायला विसरू नका, जेणेकरून महाराष्ट्रातील प्रत्येक शेतकऱ्याचा फायदा होईल आणि आपली शेती खऱ्या अर्थाने ‘आधुनिक’ व ‘विषमुक्त’ होईल!
धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
