रासायनिक खतांच्या (Chemical Fertilizers) वाढत्या खर्चामुळे शेती परवडत नाहीये, आणि वर्षानुवर्षे रसायने वापरून जमिनीचा पोतही खराब होत आहे, हे तुमचेही दुखणे आहे का? चिंता करू नका! ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ च्या या सविस्तर लेखात आम्ही तुम्हाला सेंद्रिय खते (Organic Fertilizers) वापरून शेतीचा उत्पादन खर्च (Production Cost) कसा कमी करायचा आणि पिकांचे भरघोस उत्पन्न कसे मिळवायचे, हे अगदी सोप्या भाषेत सांगणार आहोत. चला तर मग, शेणखतापासून ते जिवामृतापर्यंत सर्व प्रकारची सेंद्रिय खते (Sendriya Khate) घरच्या घरी कशी बनवायची आणि त्यांचा शेतीत कसा वापर करायचा ते सविस्तर शिकूया!
१. सेंद्रिय खतांची (Organic Fertilizers) आजच्या काळातील गरज
शेतकरी मित्रांनो, हरितक्रांतीनंतर (Green Revolution) आपण पिकांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी रासायनिक खतांचा वारेमाप वापर सुरू केला. सुरुवातीला यामुळे उत्पादनात प्रचंड वाढ झाली, पण आज २०२६ मध्ये आपण पाहतोय की, युरिया (Urea) आणि डीएपी (DAP) सारख्या खतांच्या गोण्या शेतात ओतूनही पूर्वीसारखे उत्पन्न मिळत नाहीये. उलट, जमिनी कडक झाल्या आहेत, पांढऱ्या पडल्या आहेत आणि जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता (Water Holding Capacity) अत्यंत कमी झाली आहे.
या समस्येवर एकच शाश्वत आणि खात्रीशीर उपाय आहे, तो म्हणजे सेंद्रिय खते (Organic Fertilizers). सेंद्रिय शेती (Organic Farming) ही काळाची गरज बनली आहे. पिकांना नुसतं जगवणं आणि त्यांना पोसणं यात फरक आहे. रासायनिक खते पिकांना फक्त तात्पुरती ताकद देतात, पण सेंद्रिय खते मातीला जिवंत करतात. माती जिवंत राहिली तरच आपली काळी आई आपल्याला भरघोस पीक देऊ शकेल. त्यामुळे आजच्या आधुनिक शेतीत सेंद्रिय खतांचा वापर कसा करावा (How to use organic fertilizer in farming), हे समजून घेणे प्रत्येक शेतकऱ्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
२. सेंद्रिय खते म्हणजे नक्की काय? (What is Organic Fertilizer?)
सेंद्रिय खते म्हणजे अशी खते जी निसर्गातील घटकांपासून तयार होतात. वनस्पतींचे अवशेष, जनावरांचे मलमूत्र, पालापाचोळा, पिकांचे उरलेले अवशेष आणि सूक्ष्म जिवाणू (Microorganisms) यांच्या कुजण्याच्या प्रक्रियेतून जे खत तयार होते, त्याला सेंद्रिय खत (Sendriya Khat) म्हणतात.
जेव्हा आपण शेतात सेंद्रिय खत टाकतो, तेव्हा ते मातीत मिसळून कुजते आणि त्यातून पिकांना आवश्यक असणारे नत्र (Nitrogen), स्फुरद (Phosphorus) आणि पालाश (Potassium) म्हणजेच NPK नैसर्गिक स्वरूपात मिळतात. यासोबतच पिकांना लागणारी अनेक सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) जसे की जस्त (Zinc), लोह (Iron), आणि तांबे (Copper) देखील सेंद्रिय खतातून पिकांना उपलब्ध होतात.
२.१. मातीची सुपीकता आणि सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon)
सेंद्रिय खतांचे फायदे मराठीत समजून घेताना ‘सेंद्रिय कर्ब’ (Organic Carbon) हा शब्द वारंवार येतो. सेंद्रिय कर्ब म्हणजे मातीचा जीव (Soul of Soil).
- सेंद्रिय कर्ब का महत्त्वाचा आहे? पिकांच्या मुळाशी जे मित्र जिवाणू असतात, त्यांचे मुख्य अन्न म्हणजे सेंद्रिय कर्ब. हे जिवाणू जमिनीतील अन्नद्रव्ये विरघळवून पिकांना खाऊ घालण्याचे काम करतात.
- आजची परिस्थिती: एका सुपीक जमिनीत सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण ०.५% ते १.०% असणे आवश्यक असते. पण दुर्दैवाने, आज महाराष्ट्रातील बहुतांश जमिनींचा सेंद्रिय कर्ब ०.३% च्या खाली गेला आहे.
- जमिनीतील हा सेंद्रिय कर्ब वाढवण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे शेतात जास्तीत जास्त सेंद्रिय खतांचा (Organic Fertilizers in Marathi) वापर करणे.
३. सेंद्रिय खतांचे मुख्य प्रकार (Types of Sendriya Khate)
शेतकरी मित्रांनो, सेंद्रिय खतांचे अनेक प्रकार आहेत. आपल्या शेतातील पिकाच्या गरजेनुसार आणि उपलब्धतेनुसार आपण योग्य खताची निवड करू शकतो. पिकांसाठी सर्वोत्तम सेंद्रिय खत कोणते, हे समजण्यासाठी खालील प्रकारांचा सविस्तर अभ्यास करूया.
३.१. शेणखत (Farm Yard Manure – FYM) आणि त्याचे महत्त्व
महाराष्ट्रातील सर्वसामान्य शेतकऱ्याला सर्वात सहज उपलब्ध होणारे खत म्हणजे शेणखत. जनावरांचे शेण, गोमूत्र, गोठ्यातील पालापाचोळा आणि उरलेला चारा एकत्र कुजवून हे खत तयार केले जाते.
- शेणखत फायदे (Cow dung manure benefits): चांगल्या कुजलेल्या शेणखतात सरासरी ०.५% नत्र, ०.२% स्फुरद आणि ०.५% पालाश असते.
- काळजी: अनेक शेतकरी ओले किंवा न कुजलेले शेण थेट शेतात टाकतात. यामुळे जमिनीत उष्णता वाढते आणि हुमणी (White Grub) सारख्या किडींचा प्रादुर्भाव होतो. त्यामुळे शेणखत नेहमी खड्ड्यात योग्य प्रकारे कुजवून मगच (Well-decomposed FYM) शेतात वापरावे.
३.२. कंपोस्ट खत (Compost Fertilizer): कचऱ्यातून सोने
शेतातील उरलेला काडीकचरा, पिकांची धसकटे, तण, पालापाचोळा आणि घरातील ओला कचरा एका जागी कुजवून तयार केलेल्या खताला कंपोस्ट खत (Compost) म्हणतात.
- कंपोस्ट खत प्रक्रिया (Compost process): हे खत खड्डा खोदून (Trench Method) किंवा जमिनीवर ढीग करून (Heap Method) बनवता येते. कचऱ्याच्या थरांवर शेणकाला आणि जिवाणू कल्चर (Bacterial Culture) फवारल्यास कंपोस्ट खत अवघ्या ६० ते ९० दिवसांत उत्तम प्रकारे कुजून तयार होते. जमिनीची सुपीकता (Soil Fertility) वाढवण्यासाठी हे खत अत्यंत प्रभावी आहे.
३.३. गांडूळ खत (Vermicompost): काळ्या सोन्याची खाण
गांडूळ खत हे आजच्या काळातील ‘बेस्ट सेंद्रिय खत’ (best organic fertilizer for agriculture in Maharashtra) मानले जाते. शेण आणि सेंद्रिय कचरा गांडुळांना खाऊ घालून, त्यांच्या विष्ठेतून जे खत मिळते त्याला गांडूळ खत म्हणतात.
- वैशिष्ट्य: हे खत दिसायला चहाच्या पत्तीसारखे काळे आणि भुसभुशीत असते. साध्या शेणखताच्या तुलनेत गांडूळ खतात ५ पटीने जास्त नत्र, ७ पटीने जास्त स्फुरद आणि ११ पटीने जास्त पालाश असते. फळबागा आणि भाजीपाला पिकांसाठी गांडूळ खत वरदान आहे.
अधिक माहितीसाठी वाचा: गांडूळ खत कसे तयार करावे? (Gandul Khat) प्रकल्प, फायदे व संपूर्ण माहिती
३.४. हिरवळीची खते (Green Manure): ताग आणि धैंचाचा वापर
जमिनीचा पोत सुधारण्यासाठी हिरवळीचे खत हा सर्वात स्वस्त आणि सोपा उपाय आहे.
- हिरवळीचे खत कसे करावे? मुख्य पीक घेण्यापूर्वी, पावसाळ्याच्या सुरुवातीला शेतात ताग (Sunn hemp) किंवा धैंचा (Dhaincha) यांसारखी पिके पेरली जातात. ही पिके फुलोऱ्यावर येण्यापूर्वी (साधारण ४५ ते ५० दिवसांनी) ट्रॅक्टरच्या किंवा रोटाव्हेटरच्या (Rotavator) सहाय्याने जमिनीत गाडून कुजवली जातात.
- फायदे: यामुळे जमिनीत मोठ्या प्रमाणात नत्र (Nitrogen) स्थिर होते आणि जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते.
अधिक माहितीसाठी वाचा: हिरवळीचे खते (Green Manure): ताग, धैंचा लागवड ते फायदे | संपूर्ण माहिती
३.५. कोंबडी खत (Poultry Manure)
पोल्ट्री फार्ममधून मिळणाऱ्या कोंबड्यांच्या विष्ठेला कोंबडी खत म्हणतात.
- सर्व सेंद्रिय खतांमध्ये कोंबडी खतात सर्वाधिक नत्र (३.०२%) आणि स्फुरद (२.७५%) असते.
- वापरताना घ्यायची काळजी: हे खत अतिशय उष्ण असते. त्यामुळे ते थेट पिकाच्या मुळाशी न देता, शेतात पसरवून द्यावे किंवा शेणखतासोबत मिक्स करून पूर्ण कुजल्यानंतरच वापरावे.
३.६. विविध प्रकारच्या पेंडी (उदा. निंबोळी पेंड – Neem Cake)
तेल काढल्यानंतर उरणाऱ्या चोथ्यापासून पेंडीची खते बनतात. यामध्ये निंबोळी पेंड (Neem Cake), करंज पेंड, भुईमूग पेंड आणि एरंडी पेंड यांचा समावेश होतो.
- निंबोळी पेंड: ही केवळ सेंद्रिय खत म्हणूनच नाही, तर जमिनीत बुरशीनाशक (Fungicide) आणि कीटकनाशक म्हणूनही काम करते. रासायनिक खतांसोबत निंबोळी पेंड मिसळून दिल्यास युरिया हळूहळू विरघळतो आणि पिकांना जास्त काळ नत्र मिळते.
टेबल १: सेंद्रिय खत विरुद्ध रासायनिक खत (तुलनात्मक तक्ता)
सर्वसामान्य शेतकऱ्याला दोन्ही खतांमधील फरक समजण्यासाठी खालील तक्ता अत्यंत उपयुक्त आहे:
| वैशिष्ट्ये | सेंद्रिय खते (Organic Fertilizers) | रासायनिक खते (Chemical Fertilizers) |
| निर्मिती | नैसर्गिक घटकांपासून (शेण, पालापाचोळा, कचरा) तयार होतात. | कारखान्यात रसायने आणि खनिजांपासून (Chemicals) तयार होतात. |
| अन्नद्रव्ये (Nutrients) | पिकांना लागणारी सर्व (NPK व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये) नैसर्गिक स्वरूपात मिळतात. | यात ठराविकच घटक असतात (उदा. युरियात फक्त नत्र असते). |
| परिणाम (Effect) | पिकांना अन्नद्रव्ये हळूहळू आणि दीर्घकाळ मिळतात. | पिकांना त्वरित (Fast) मिळतात, पण काही काळाने संपून जातात. |
| जमिनीचा पोत (Soil Health) | जमिनीचा पोत सुधारतो, सेंद्रिय कर्ब वाढतो आणि जमीन भुसभुशीत होते. | जमिनीचा पोत खराब होतो, जमीन टणक/ कडक (Hard) बनते. |
| पर्यावरण आणि आरोग्य | पर्यावरणपूरक, अन्नाची चव आणि दर्जा उत्तम राहतो. आरोग्यास अपायकारक नाहीत. | अतिवापराने पाण्याचे प्रदूषण होते. अन्नात रसायनांचे अंश राहण्याचा धोका असतो. |
| खर्च (Cost) | घरच्या घरी तयार करता येतात, त्यामुळे खर्च अत्यंत कमी (Cost-effective) असतो. | बाजारातून विकत आणावी लागतात, त्यामुळे शेतीचा खर्च खूप वाढतो. |
४. घरच्या घरी सेंद्रिय खते आणि अर्क कसे बनवावे? (DIY Methods)
शेतकरी मित्रांनो, बाजारातून महागडी खते विकत घेण्यापेक्षा आपल्या बांधावर, गोठ्यात आणि घरात उपलब्ध असलेल्या साहित्यातून आपण अत्यंत उच्च दर्जाची सेंद्रिय खते (Organic Fertilizers) तयार करू शकतो. यामुळे शेतीचा उत्पादन खर्च (Production Cost) मोठ्या प्रमाणावर वाचतो.
४.१. जिवामृत (Jivamrut) बनवण्याची सर्वात सोपी आणि अचूक पद्धत
जिवामृत हे खत नसून ते मातीतील सूक्ष्म जिवाणूंची (Beneficial Microbes) संख्या वाढवणारे एक शक्तिशाली कल्चर (Culture) आहे. हे बनवणे अत्यंत सोपे आहे.
टेबल ३: जिवामृत बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य आणि प्रमाण (२०० लिटर ड्रमसाठी)
| अ.क्र. | लागणारे साहित्य (Ingredients) | प्रमाण (Quantity) | उपयोग (Use) |
| १ | देशी गाईचे ताजे शेण | १० किलो | जिवाणूंचा मुख्य स्रोत |
| २ | देशी गाईचे गोमूत्र | ५ ते १० लिटर | पिकांसाठी टॉनिक आणि बुरशीनाशक |
| ३ | सेंद्रिय गूळ (काळा गूळ) | १ ते २ किलो | जिवाणूंना ऊर्जा (Energy) देण्यासाठी |
| ४ | बेसन (कोणत्याही डाळीचे पीठ) | १ ते २ किलो | जिवाणूंना प्रथिने (Proteins) मिळण्यासाठी |
| ५ | बांधावरची किंवा वडाखालची माती | १ ओंजळभर | स्थानिक जिवाणूंचे बीज (Seed) |
| ६ | पाणी (Water) | २०० लिटर | सर्व मिश्रण एकजीव करण्यासाठी |
कृती (Process):
- एका २०० लिटरच्या प्लास्टिक ड्रममध्ये वरील सर्व साहित्य एकत्र करा आणि त्यात पाणी भरा.
- हे मिश्रण एका लाकडी काठीने घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (Clockwise Direction) दिवसातून दोन वेळा (सकाळी व संध्याकाळी) २-२ मिनिटे ढवळा.
- ड्रमवर गोणपाट (Jute Bag) झाकून ठेवा जेणेकरून हवा खेळती राहील.
- फक्त ४८ ते ७२ तासांत (२-३ दिवसांत) तुमचे शक्तिशाली जिवामृत तयार होईल. हे तयार जिवामृत एका आठवड्याच्या आत सिंचनाद्वारे (Drip Irrigation) किंवा आळवणी (Drenching) करून पिकांना द्यावे.
४.२. बीजामृत (Bijamrut) कसे तयार करावे?
पेरणीपूर्वी बियाणांवर रासायनिक प्रक्रिया करण्याऐवजी बीजामृत (Seed Treatment) वापरल्यास बियाणांची उगवण क्षमता (Germination Rate) वाढते आणि मुळांना बुरशी लागत नाही.
- साहित्य व कृती: ५ किलो गाईचे शेण, ५ लिटर गोमूत्र, ५० ग्रॅम चुना आणि मूठभर बांधावरची माती २० लिटर पाण्यात मिसळून रात्रभर ठेवा. दुसऱ्या दिवशी हे द्रावण गाळून घ्या आणि पेरणीपूर्वी बियाणांवर शिंपडून बियाणे सावलीत वाळवा.
४.३. कीड नियंत्रणासाठी दशपर्णी अर्क (Dashaparni Ark)
सेंद्रिय शेतीत (Organic Farming) रस शोषणाऱ्या किडींच्या नियंत्रणासाठी दशपर्णी अर्क अत्यंत गुणकारी आहे.
- कडुलिंब, करंज, सीताफळ, रुई, गुळवेल, पपई, धोतरा अशा १० प्रकारच्या कडू आणि विषारी वनस्पतींचा पाला गोमूत्र आणि शेणात ३० ते ४० दिवस कुजवून हा अर्क तयार केला जातो. कीटकनाशकांवर (Pesticides) होणारा हजारो रुपयांचा खर्च यामुळे वाचतो.
५. शेतीमध्ये सेंद्रिय खतांचे (Organic Fertilizers) होणारे फायदे
जर आपण नियमितपणे सेंद्रिय खतांचा (Sendriya Khate) वापर केला, तर जमिनीमध्ये आणि पिकामध्ये खालील चमत्कारिक बदल दिसून येतात:
५.१. जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता (Water Holding Capacity) वाढते
रासायनिक खतांमुळे जमीन घट्ट आणि टणक (Hard) होते, ज्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत न मुरता वाहून जाते. याउलट, सेंद्रिय खतांमुळे जमीन भुसभुशीत (Porous) होते. जमिनीत हवा खेळती राहते. यामुळे कमी पाऊस पडला किंवा पावसाने ताण दिला तरी पिके लगेच सुकत नाहीत, कारण जमिनीचा ओलावा (Moisture) टिकून राहतो.
५.२. मातीतील मित्र जिवाणूंच्या संख्येत वाढ
आपल्या जमिनीत गांडूळ आणि हजारो सूक्ष्म मित्र जिवाणू असतात. हे जिवाणू जमिनीतील फॉस्फरस (Phosphorus) आणि पोटॅश पिकांना उपलब्ध करून देतात. सेंद्रिय खत म्हणजे या जिवाणूंचे अन्न (Food) आहे. हे खत टाकल्याने मित्र कीटकांची आणि जिवाणूंची संख्या वाढून जमीन खऱ्या अर्थाने ‘जिवंत’ होते.
५.३. पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती आणि अन्नाची चव (Quality of Yield)
सेंद्रिय खतांवर वाढलेल्या पिकांची पाने जाड आणि हिरवीगार असतात. त्यांची रोगप्रतिकारशक्ती (Immunity) जास्त असल्याने त्यांच्यावर कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, सेंद्रिय खतांमुळे (Organic Fertilizers in Marathi) पिकलेल्या फळांना, भाज्यांना आणि धान्याला एक नैसर्गिक चव (Natural Taste) आणि उत्तम टिकवण क्षमता (Shelf Life) मिळते. बाजारात अशा सेंद्रिय शेतमालाला जास्त भाव मिळतो.
५.४. पर्यावरणाचे संरक्षण आणि आर्थिक बचत
रासायनिक खते आणि औषधे पावसाच्या पाण्यासोबत वाहून जाऊन नद्या आणि विहिरींचे पाणी प्रदूषित करतात. सेंद्रिय खते घरच्या घरी तयार करता येत असल्याने हा धोका टळतो. शिवाय, खतांवरील आणि फवारणीवरील खर्च ५० ते ६० टक्क्यांनी कमी होत असल्याने शेतकऱ्याची आर्थिक बचत (Economic Savings) होते.
६. पिकांनुसार सेंद्रिय खतांचे व्यवस्थापन (Nutrient Management)
कोणतेही खत किती प्रमाणात द्यावे, हे पिकाच्या प्रकारावर अवलंबून असते. जास्त उत्पादनासाठी खालील प्रमाणे सेंद्रिय खतांचे डोस (Dosage) ठरवावेत:
टेबल २: मुख्य पिकांनुसार सेंद्रिय खताचे योग्य प्रमाण (एका एकरासाठी)
| पिकाचा प्रकार (Crop Type) | शेणखत (FYM) | गांडूळ खत (Vermicompost) | जिवामृत / स्लरी (Jivamrut) |
| तृणधान्ये व कडधान्ये (सोयाबीन, तूर, हरभरा) | २ ते ३ टन | १ ते १.५ टन | दर १५ ते २० दिवसांनी (२०० लिटर) |
| नगदी पिके (कापूस, ऊस, हळद) | ५ ते ७ टन | २ ते ३ टन | दर १५ दिवसांनी (२०० ते ४०० लिटर) |
| भाजीपाला (टोमॅटो, मिरची, कांदा) | ३ ते ५ टन | १.५ ते २ टन | ड्रीपमधून दर ८-१० दिवसांनी |
| फळबागा (मोसंबी, संत्रा, आंबा, पेरू) | १५ ते २० किलो (प्रति झाड) | ५ ते १० किलो (प्रति झाड) | झाडाच्या वयानुसार प्रति झाड ५-१० लिटर |
६.१. फळबागांसाठी खत व्यवस्थापन
फळबागांमध्ये खत देताना खोडाजवळ न देता, झाडाच्या विस्ताराएवढी (Canopy) गोलाकार रिंग (Ring Method) करून त्यात गांडूळ खत आणि निंबोळी पेंड मिसळून द्यावे. यावर पालापाचोळ्याचे आच्छादन (Mulching) केल्यास खत लवकर कुजते आणि झाडांना वर्षभर अन्नद्रव्ये मिळतात.
६.२. भाजीपाला आणि तृणधान्यांसाठी डोस
पेरणीपूर्वी किंवा लागवडीच्या वेळी पूर्वमशागत करताना (Land Preparation) चांगले कुजलेले शेणखत मातीत मिसळून घ्यावे. पीक वाढीच्या अवस्थेत (Vegetative Stage) असताना ड्रीप द्वारे जिवामृत किंवा दशपर्णी अर्काची फवारणी करावी.
७. रासायनिक खतांवरून सेंद्रिय शेतीकडे वळताना घ्यायची काळजी (Transition Phase)
अनेक शेतकरी एक चूक करतात, ते म्हणजे एकाच झटक्यात १००% रासायनिक खते बंद करून १००% सेंद्रिय शेतीकडे वळतात. असे केल्यास पहिल्या वर्षी उत्पादनात मोठी घट (Yield Drop) येऊ शकते.
योग्य पद्धत (Correct Approach):
तुम्ही टप्प्याटप्प्याने (Gradually) सेंद्रिय शेतीकडे वळले पाहिजे.
- पहिल्या वर्षी रासायनिक खतांचा डोस २५% ने कमी करा आणि त्याऐवजी सेंद्रिय खते (Sendriya Khate) वाढवा.
- दुसऱ्या वर्षी रासायनिक खते ५०% करा.
- तिसऱ्या वर्षी ७५% रासायनिक खते बंद करा.
- चौथ्या वर्षापर्यंत तुमची जमीन पूर्णपणे सेंद्रिय खतांना (Organic Fertilizers) प्रतिसाद देऊ लागेल आणि तुमचे उत्पादन न घटता खर्च मात्र शून्यावर आलेला असेल. यालाच शाश्वत शेती (Sustainable Agriculture) म्हणतात.
८. महाराष्ट्र आणि केंद्र शासनाच्या सेंद्रिय शेतीसाठी असलेल्या योजना
सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी २०२६ मध्ये शासनाने अनेक चांगल्या योजना राबवल्या आहेत.
८.१. परंपरागत कृषी विकास योजना (Paramparagat Krishi Vikas Yojana – PKVY)
या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांचे गट (Farmer Groups / FPO) तयार करून त्यांना सेंद्रिय खते, गांडूळ खत युनिट आणि जिवाणू खते खरेदी करण्यासाठी ५०% ते १००% पर्यंत अनुदान (Subsidy) दिले जाते. यासाठी तुम्ही तुमच्या गावातील कृषी सहाय्यक किंवा तालुका कृषी अधिकारी यांच्याशी संपर्क साधू शकता.
परंपरागत कृषी विकास योजना (PKVY) ही भारत सरकारच्या कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयामार्फत राबवली जाणारी एक प्रमुख योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश सेंद्रिय (Organic) आणि रासायनिक मुक्त शेतीला चालना देणे हा आहे.
माय स्कीम पोर्टल (myScheme Portal): योजनेची पात्रता, मिळणारे फायदे आणि अर्ज प्रक्रियेची संपूर्ण माहिती मराठीत वाचण्यासाठी myScheme – PKVY या अधिकृत सरकारी पोर्टलला भेट द्या.
८.२. सेंद्रिय प्रमाणिकरण (Organic Certification) कसे मिळवावे?
तुमचा शेतमाल बाजारात ‘सेंद्रिय’ (Organic) म्हणून जादा दराने विकण्यासाठी तुमच्याकडे ऑरगॅनिक सर्टिफिकेट असणे गरजेचे आहे. महाराष्ट्र राज्य सेंद्रिय प्रमाणीकरण संस्था (MSOCA) याद्वारे आता ही प्रक्रिया खूप सोपी आणि ऑनलाईन (Online) करण्यात आली आहे. ३ वर्षांच्या तपासणीनंतर (Transition Period) शेतकऱ्याला हे प्रमाणपत्र मिळते.
१०. सेंद्रिय खतांबद्दल नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न १: सेंद्रिय खत (Organic Fertilizer) आणि रासायनिक खत यात मुख्य फरक काय आहे?
उत्तर: रासायनिक खते (Chemical Fertilizers) कारखान्यात रसायनांपासून बनवली जातात जी पिकांना त्वरित अन्नद्रव्ये देतात, पण दीर्घकाळात मातीचा पोत खराब करतात. याउलट, सेंद्रिय खते (Sendriya Khate) नैसर्गिक घटकांपासून (शेण, पालापाचोळा) बनतात. ती मातीची सुपीकता वाढवतात, ओलावा टिकवतात आणि जमिनीतील उपयुक्त मित्र जिवाणूंचे रक्षण करतात.
प्रश्न २: एका एकरासाठी साधारणपणे किती गांडूळ खत (Vermicompost) लागते?
उत्तर: पिकाच्या प्रकारानुसार हे प्रमाण बदलते. पण सर्वसाधारणपणे, तृणधान्य किंवा भाजीपाला पिकांसाठी एका एकरला १.५ ते २ टन (1500 – 2000 kg) गांडूळ खत वापरण्याचा सल्ला दिला जातो. तर फळबागांसाठी प्रति झाड ५ ते १० किलो खत पुरेसे असते.
प्रश्न ३: घरच्या घरी सर्वात कमी वेळात कोणते सेंद्रिय खत तयार करता येते?
उत्तर: घरच्या घरी सर्वात जलद तयार होणारे खत (DIY Fertilizer) म्हणजे जिवामृत. देशी गाईचे शेण, गोमूत्र, गूळ, बेसन आणि बांधावरची माती वापरून अवघ्या ४८ ते ७२ तासांत (२ ते ३ दिवस) उत्तम दर्जाचे जिवामृत तयार होते, जे तुम्ही सिंचनाद्वारे पिकांना लगेच देऊ शकता.
प्रश्न ४: तयार केलेले जिवामृत किती दिवसांपर्यंत वापरता येते?
उत्तर: तयार झालेले जिवामृत जास्तीत जास्त ७ दिवसांच्या आत वापरून संपवावे. ४ ते ५ व्या दिवशी जिवामृतामध्ये जिवाणूंची संख्या सर्वात जास्त (Peak Level) असते. त्यामुळे ताजे जिवामृत वापरणे पिकांसाठी अत्यंत फायदेशीर ठरते. खूप जुने झालेले जिवामृत वापरू नये.
प्रश्न ५: केवळ सेंद्रिय खतांचा वापर केल्यास उत्पादनात घट येते का?
उत्तर: तुम्ही जर अनेक वर्षे रासायनिक शेती करत असाल आणि अचानक (१००%) सेंद्रिय शेतीकडे वळलात, तर पहिल्या १-२ वर्षात उत्पादनात १०-१५% घट (Yield Drop) दिसू शकते. म्हणून खतांमध्ये टप्प्याटप्प्याने (Gradually) बदल करावा. जशी जमिनीची सुपीकता (Organic Carbon) वाढेल, तसे तिसऱ्या वर्षापासून उत्पादन वाढते आणि खर्च कमी झाल्यामुळे तुमचा निव्वळ नफा (Net Profit) जास्त मिळतो.
प्रश्न ६: हिरवळीचे खत (Green Manure) म्हणजे काय आणि ते जमिनीत कधी गाडावे?
उत्तर: मुख्य पीक घेण्यापूर्वी शेतात ताग (Sunn hemp) किंवा धैंचा यांसारखी पिके घेतली जातात. ही पिके फुलोऱ्यावर येण्यापूर्वी (साधारण ४५ ते ५० दिवसांनी) ट्रॅक्टरच्या किंवा रोटाव्हेटरच्या सहाय्याने जमिनीत गाडून कुजवली जातात. यालाच हिरवळीचे खत म्हणतात, जे जमिनीत नैसर्गिकरित्या मोठ्या प्रमाणात नत्र (Nitrogen) स्थिर करते.
प्रश्न ७: सेंद्रिय खतामध्ये पिकांना लागणारे NPK (नत्र, स्फुरद, पालाश) असते का?
उत्तर: होय, नक्कीच असते. रासायनिक खतांसारखे ते एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध नसले, तरी सेंद्रिय खतांमध्ये नत्र, स्फुरद आणि पालाश (NPK) सोबतच झिंक (Zinc), लोह (Iron), आणि तांबे (Copper) यांसारखी अनेक अत्यंत महत्त्वाची सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) नैसर्गिक स्वरूपात असतात, जी पिकांना हळूहळू आणि त्यांच्या गरजेनुसार मिळत राहतात.
९. चला, सेंद्रिय खतांचा वापर करून आपली काळी आई पुन्हा समृद्ध करूया!
शेतकरी मित्रांनो, आज आपण पाहिलं की सेंद्रिय खते (Organic Fertilizers) ही फक्त एक पर्यायी पद्धत नाही, तर ती काळाची आणि आपल्या काळ्या आईची गरज बनली आहे. सुरुवातीला सेंद्रिय शेतीकडे वळताना थोडे कष्ट वाटू शकतात, पण भविष्यात जमिनीचा पोत सुधारण्यासाठी, विषमुक्त अन्न पिकवण्यासाठी आणि वाढता उत्पादन खर्च (Production Cost) कमी करण्यासाठी हाच एकमेव व सर्वोत्तम मार्ग आहे. रासायनिक खतांचा अतिवापर आजच थांबवून आपण शेणखत, गांडूळ खत आणि जिवामृताचा वापर वाढवला पाहिजे.
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? तुम्ही तुमच्या शेतात सध्या कोणते सेंद्रिय खत (Sendriya Khat) वापरत आहात किंवा तुम्हाला जिवामृत बनवताना काही अडचण येत आहे का? आम्हाला खाली कमेंट करून नक्की सांगा. आम्ही तुमच्या प्रश्नांची नक्की उत्तरे देऊ.
तसेच, शेतीतील अशाच नवनवीन, शास्त्रशुद्ध आणि अद्ययावत माहितीसाठी ‘आधुनिक शेती । Adhunik Sheti’ या आपल्या वेबसाईटला नियमित भेट देत राहा आणि हा लेख तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांच्या WhatsApp ग्रुपवर शेअर करायला विसरू नका!
धन्यवाद ..! 🌿 (आधुनिक शेती परिवार)
